🕉️ 21 November 2026, Saturday · 01:37:54 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

क्षेप
kṣepa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
क्षेप संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. फेंकना ।
२. ठोकर । घात ।
३. अक्षांश । शर ।
४. निंदा बदनामी कलंक ।
५. दूरी ।
६. बिताना । गुजारना । जैसे,—कालक्षेप । फूल का गुच्छा । पुष्पस्तवक (को॰) ।
८. विलंब । देरी (को॰) ।
९. घमंड । अहंकार (को॰) ।
१०. अनादर । अपमान (को॰) ।
११. नाव का डाँडा खेना (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्षेप m. a throw, cast, W.
throwing, casting, tossing, W.
stretching (as of the legs), Suśr.
a clap (of wings), R. iv, 62, 12
a stroke (of an oar &c.), L. (cf. अपटी-क्ष्˚, दृष्टि-क्ष्˚, भ्रूक्ष्˚, सटा-क्ष्˚)
moving to and fro, Megh. 47
sending, dismissing, W.
laying on (as paint &c.) besmearing, L.
transgressing (लङ्घन), L.
delay, procrastination, dilatoriness, Sarvad.
‘loss’, see मनः-क्ष्˚
accusation, Yājñ. ii, 210
(Pāṇ. ii, 1, 26 and v, 4, 46) insult, invective, abuse, reviling, MBh. i, 555; iii, 631; Yājñ. ii, 204 and 211
disrespect, contempt, L.
pride, haughtiness, L.
application of a term to something else, Bādar. iv, 1, 6, Sch.
a nosegay, L.
(in arithm.) an additive quantity, addendum
the astronomical latitude, Sūryas.; Gol.
क्षेप ˚पक, ˚पन, &c. See √ क्षिप्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (329,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्षेपः [क्षिप्-घञ्] 1 Throwing, tossing, casting, moving about, movement (of limbs); कुंदक्षेपानुगम Me. 47; भ्रूक्षेपमात्रानुमतप्रवेशां Ku. 3. 60. --2 A throw, cast. --3 Sending, dispatching. --4 Depression; striking down. --5 Transgressing. --6 Passing away (time); कालक्षेपः. --7 Delay, dilatoriness. --8 Insult, abuse; क्षेपं करोति चेद्दंड्यः Y. 2. 204; किं क्षेपे. --9 Disrespect, contempt. --10 Pride, haughtiness. --11 A nosegay. --12 A stroke (of an oar &c). --13 Laying on (as a paint &c.), besmearing. --14 (in arith.) Addendum.
क्षेप &c. See under क्षिप्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0437-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
क्षेप पु० क्षिप--घञ् । १ निन्दायां, २ विक्षेपे, ३ प्रेरणे, ४ लेपने ५ हेलायां ६ लङ्घने हेम० । करणे घञ् । ६ गर्वे मेदि० ७ विलम्बे हेम० । कर्मणि घञ् । ८ गुच्छे त्रिका० । तत्र निन्दायां, “सत्यासत्यानृतंस्तोत्रे न्यूनाङ्गेन्द्रियरो गिणाम् । क्षेपं करोति चेद्दण्ड्यः” याज्ञ० । “क्षेप- संप्राप्तवांस्तत्र प्रकृत्या कोपनः प्रभुः” भा० शा० ४९ अ० । “क्षेपयुक्तैर्वचोभिः” भा० आ० ५५५ श्लो० । विक्षेपे दृष्टिक्षेपः अपटीक्षेपः । विलम्बे “कृतक्षणक्षेप- मुदैक्षताच्यतम्” माघः । कर्मणि घञ् । क्षिप्यमाणे कट्टकशब्दे पृ० २०७१ उदा० फलान्यधोधस्तदधो निवेश्यः” लीला० क्षेप + स्वार्थे कातत्रार्थे “भाज्यीहारः क्षेपक- श्चापवर्त्त्य” इत्यादि तत्र शब्दे लीलावतीवाक्यमुक्तम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2408,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
क्षेपः, पुं, (क्षिप + वञ् ।) निन्दा । (यथा, याज्ञ- वल्क्यः । २ । २०७ । “क्षेपंकरोति चेद्दण्ड्यः पणानर्द्धत्रयोदश ॥”) विक्षेपः । (यथा, गोः रामायणे । ४ । ६२ । १२ । “पक्षक्षेपपरिक्लिष्टाः सुपार्श्वेऽभ्यपयास्यति ॥”) लेपनम् । गर्व्वः । प्रेरणम् । इति मेदिनी ॥ विलम्बः । हेला । लङ्घनम् । इति हेमचन्द्रः ॥ गुच्छः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (यथा, मेघ- दूते । ४९ । “कुन्दक्षेपानुगमधुकरश्रीयुषामात्मविम्बम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-261-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें