🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:25:29 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वध
vadha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वध संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. घात । नाश । मरण । विशेष दे॰ बध ।
२. प्रहार । अभिघात । मार (को॰) ।
३. लकवा (को॰) ।
४. तिरोधान । लोप । ओझल । ओट (को॰) ।
५. (गणित मे) गुणन क्रिया (को॰) ।
६. वधक । मारनेवाला (को॰) ।
७. जेता । जयी (को॰) ।
८. मृत्युदंड (को॰) ।
९. विफलता । हार । पराजय (को॰) ।
१०. दोष । दूषण (को॰) ।
११. उत्पत्ति । उपज (बीजगणित) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वध m. one who kills, a slayer, vanquisher, destroyer, RV.; VS.; TS.; ŚBr.
a deadly weapon (esp. Indra's thunderbolt), RV.; AitBr.; ŚāṅkhGṛ.
the act of striking or killing, slaughter, murder, death, destruction, RV. &c. &c.
(in law) capital or (more commonly) corporal punishment, Mn.; Yājñ. &c. = वध-भूमि, place of execution, Caurap., Introd.
stroke, hurt, injury, Nir.
paralysis, Suśr.
annihilation, disappearance (of inanimate things), MBh.; Kāv. &c.
frustration, prevention, Gaut.
a defect, imperfection (28 are enumerated), VP.
multiplication, Gaṇit.
a product, Bījag.
N. of a Rākṣasa, VP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (916,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वधः 1 Killing, murder, slaughter, destruction; आत्मनो वधमाहर्ता क्वासौ विहगतस्करः V. 5. 1; मनुष्यवधः homicide; पशुवधः &c. --2 A blow, stroke. --3 Paralysis. --4 Disappearance. --5 Multiplication (in math.). --6 A killer, slayer. --7 A vanquisher, victor. --8 Ved. A deadly weapon, such as Indra's thunderbolt. --Comp. --अंगकं a poison. --अर्ह a. deserving capital punishment. --उदर्क a. resulting in death, proving fatal. --उद्यत a. {1} murderous. {2} an assassin. --उपायः a means of killing. --कर्माधिकारिन m. a hangman, an executioner. --जीविन् m. {1} a hunter. {2} a butcher. --दंडः {1} corporeal punishment (as whipping &c.). {2} capital punishment. --निर्णेकः atonement for murder. --भूमिः f., --स्थली f., --स्थानं {1} a place of execution. {2} a slaughter-house. --स्तंभः the gallows; Mk. 10.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0941-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वधः, पुं, (हननमिति । हन् + अप् । वधादेशः ।) प्राणवियोगफलकव्यापारः । तत्पर्य्यायः । प्रमा- पणम् २ निवर्हणम् ३ निकारणम् ४ निशा- रणम् ५ प्रवासनम् ६ परासनम् ७ निसू- दनम् ८ निहिंसनम् ९ निर्व्वासनम् १० संज्ञ- पनम् ११ निर्ग्रन्थनम् १२ अपासनम् १३ निस्तर्हणम् १४ निहननम् १५ क्षणनम् १६ परिवर्ज्जनम् १७ निर्व्वापणम् १८ विशसनम् १९ मारणम् २० प्रतिघातनम् २१ उद्वासनम् २२ प्रमथनम् २३ क्रथनम् २४ उज्जासनम् २५ आलम्भः २६ पिञ्जः २७ विशरः २८ घातः २९ उन्मन्थः ३० । इत्यमरः ॥ हिंसा ३१ वातनम् ३२ विदारणम् ३३ पिञ्जकम् ३४ पातः ३५ परिघः ३६ परिघातनम् ३७ कद- नम् ३८ निवारणम् ३९ समाघातः ४० निर्ग- न्धनम् ४१ मारिः ४२ मारी ४३ उत्पातः ४४ मारकः ४५ मरकः ४६ मारः ४७ संघातः ४८ । इति शब्दरत्नावली ॥ * ॥ पुण्यप्रदवधो यथा, -- “एकस्य यत्र निधने प्रवृत्ते दुष्टकारिणः । बहूनां भवति क्षेमं तस्य पुण्यप्रदो वधः ॥ रुक्मस्तेयी सुरापश्च ब्रह्महा गुरुतल्पगः । आत्मानं घातयेद्यस्तु तस्य पुण्यप्रदो वधः ॥” इति कालिकापुराणे २० अध्यायः ॥ अपि च । “कथं नु स्त्रीवधं कुर्य्यां महापातकिनामपि । स्त्रीवधे तु महापापं यथा ब्रह्मवधे मुने ॥ इति रामवचः श्रुत्वा विश्वामित्रस्तमाह वै ॥ यस्यास्तु बहवो मासान् म्रियन्तेऽपि द्विजन्मनः । न पापं विद्यते तेन न दोषा नृपनन्दन ॥ यस्यास्तु निधनाद्राम जनाः स्युः सुखिनो भृशम् । भवन्ति सततं तस्मात्तस्याः पुण्यप्रदो वधः ॥” इत्यग्निपुराणम् ॥ * ॥ अपि च । “नैकस्यार्थे बहून् हन्यादिति शास्त्रेषु निश्चयः । एकं हन्याद्बहूनां हि न पापी तेन जायते ॥” इति वामनपुराणे ५५ अध्यायः ॥ * ॥ “नाततायिवधे दोषो हन्तुर्भवति कश्चन ।” इति गीतायाः १ । २६ श्लोकटीकायां स्वामी ॥ पापजनकवधः प्रायश्चित्तशब्दे द्रष्टव्यः ॥ * ॥ वधबन्धौ पूर्व्वकर्म्मवश्यौ यथा, -- “न कश्चित्तात केनापि बध्यते हन्यतेऽपि वा । वधबन्धौ पूर्व्वकर्म्मवश्यौ नृपतिनन्दन ॥” इति वामनपुराणे ६२ अध्यायः ॥ * ॥ पारिभाषिकवधो यथा, -- “वपनं द्रविणादानं देशान्निर्यापनन्तथा । एष हि ब्रह्मबन्धूनां वधो नान्योऽस्ति दैहिकः ॥” इति महाभारते सौप्तिकपर्व्व ॥ (वधप्रकारो वधित्वभेदादिकञ्च वधिन्नितिशब्दे द्रष्टव्यम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-259-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वध" आता है (60)
हन मारना । काटना । वध । हननहति वध । विनाश । हत्याघातन वध करनेवाला । कत्ल करनेवालाघाति आघात । वधभल्ल वध । हत्याविशर मार ड़ालना । वधनिहनन हत्या । हनन । वधविहनन हत्या करना । वध । तोटश्रथन मार डालना । वध । हत्याहत्या मार डालने की क्रिया । वध । खून । क्रि॰ प्र॰—करना ।—होनानिकारण मारण । वधनिशुंभ वधविशारण हत्या । वधउज्जासन मारण । वधनिहिंसन हत्या । वधसमापन्न मार डालना । हत्या करना । वधनिर्वासन मार डालना । वधनिस्तर्हण वध । हत्याप्रोज्जासन हत्या । वधभल मार डालने की क्रिया । वधवैशस विनाश । हत्या । वधचुक्षा हिंसा । वधप्रनिघातन हत्या । वधतंडा मार डालना । वधविहति वधप्रहणन मारना । वध । हननविपादन वध । हत्या । नाशनिर्दलन ध्वंस । वध । विनाशप्राणच्छेद हत्या । वधकतल वध । हत्या । क्रि॰ प्र॰—करना । —होनाविशस मार ड़ालना । हत्या करना । वधहलाकत हत्या । वध । मार डालनाप्राणघात मार डालना । हत्या । वधरी सखियों के लिये संबोधन । अरी । एरीरु पु ^१ अव्य॰ औरघात प्रहार । चोट । मार । धक्का । जरबऋश्य सफेद पैरोंवाला मृगबंधन बाँधने की क्रियाआघातन बधस्थानक्रथन देवयोनिप्रमय मृत्यु । मौतसमापन समाप्त करने की क्रिया । खतम करना । पूरा करनापर्यास पतन । गिरनाप्रशमन शमन । शांतिप्रहार आघात । वार । चोट । मारउद्वासन स्थान छुड़ाना । हटाना । भगाना । खदेड़नाप्रवासन देश या पुर से बाहर निकालना । देशनिकालाव्युदास हटाना । निकाल देना । निरसन । परित्याग । (व्याकरण)व्यापादन किसी को कष्ट पहुँचाने का उपाय सोचनाआहति चोट । मारतृंहण आघात, कष्ट या दुःख देनाउद्वास निकाल बाहर करनाउपमर्द मसलना । रगड़नातंड नृत्य । नाचशामनी दक्षिण दिशा जिसके अधिपति यम माने गए हैंनिर्वास निर्वासन । निकाल देनाहाञ मजदूरी । भाडा़ । भृतिहूर मुसलमानों के स्वर्ग की अप्सराप्रोक्षणा पानी छिड़कनाविस्त्रंभ विश्वास । यकीन । एतबार
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें