🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:44:31 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

रु
ru
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
कसेरू, जतु (लाख), वस्तु को छोड़कर 'तु' और 'रु' अन्त वाले (हेतुः, मेरुः (3.5.13) तु
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
रु पु १ अव्य॰ [हिं॰ अरु का संक्षिप्त रूप] और । उ॰—(क) हम हारी कै कै हहा पायन परयौ प्यौअरु । लेहु कहा अजहूँ किए तेह तरेरे त्यौरु । —बिहारी (शब्द॰) ।(ख) संवत् भुज श्रुति निधि मही मधुमास रु सित पच्छ । शनिवासर शुभ पंचमी किन्हों ग्रंथ प्रतच्छ । —मन्नालाल (शब्द॰) ।
रु २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. शब्द ।
२. वध ।
३. गति ।
४. काटना । अलग करना (को॰) ।
५. भय । खतरा (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. रु cl. 2. P. (Dhātup. xxiv, 24; cf. Pāṇ. vii, 3, 95) रौति or रवीति (Ved. also रुवति and रवति, ˚ते; p. रुवत्, रवत्, रवमाण, रवाण; pf. रुराव, MBh.; रुरुविरे, Br.; aor. अरावीत्, RV.; Prec. रूयात् Gr.; fut. रविता or रोता, ib.; रविष्यति, ib.; inf. रवितुम्, ib., रोतुम्, Kāv.), to roar, bellow, howl, yelp, cry aloud, RV. &c. &c.; to make any noise or sound, sing (as birds), hum (as bees), MBh.; Kāv. &c.; (रौति) to praise, Naigh. iii, 14 : Caus. रावयति (aor. अरूरुवत् with the sense of the Intens. BhP.; or अरीरवत्, Pāṇ. vii, 4, 80, Sch.), to cause to bellow or roar, cause an uproar, ĀśvŚr.; MBh. &c. : Desid. of Caus. रिरावयिषति Gr. : Desid. रुरूषति, ib. : Intens. (Ved.) रोरवीति (p. रोरुवत् and रोरुवाण) or (ep.) रोरूयते, ˚ति or (Gr.) रोरोति. to bellow or roar &c. loudly, scream aloud, vociferate.
रु [cf. Gk. ὠρύομαι; Lat. raucus; Angl.Sax. rŷn.]
2. रु m. (only L.) sound, noise
fear, alarm
war, battle.
3. रु cl. 1. Ā. (Dhātup. xxii, 63) रवते (only राविषम्, RV. x, 86, 5; रुरुविषे, अरविष्ट, अरोष्ट, Vop.) to break or dash to pieces, RV. (Dhātup. also ‘to go; to kill; to be angry; to speak’) : Intens. (only p. रोरुवत्) to break, shatter, RV. i, 54, 1; 5.
4. रु m. cutting, dividing, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (881,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रु {vI.v} {c2c} P. (रौति, रवीति, रुत) To cry, howl, scream, yell, shout, roar; to hum (as bees); to sound in general; कर्णे कलं किमपि रौति शनैर्विचित्रं H. 1. 81; Bk. 3. 17, 12. 72, 14. 21. {vII.v} {c1c} A. (रवते) 1 To go, move. --2 To hurt, kill. --3 Ved. To break to pieces.
रुः 1 Sound, noise. --2 Fear, alarm. --3 War, battle. --4 Cutting, dividing.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0913-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रु ध्वनौ अदा० पर० अक० वेट् । रौति--रवीयि अरावीत्--अरौ- वीत् । लिटि नित्वेट् रुरुरिव ।
रु बधे गतौ च भ्वा० आ० सक० अनिट् । रवते अराष्ट । रुरुविषे ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4809,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रु, ङ वधे । गत्याम् । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०- आत्म०-सक०-सेट् ।) ङ, रवते । इति दुर्गा- दासः ॥
रु, ल ध्वनौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (अदा०- पर०-अक०-सेट् ।) ल, रौति रवीति पक्षी । इति दुर्गादासः ॥
रुः, पुं, शब्दः । इत्येकाक्षरकोषः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-163-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें