🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:15:53 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

निशुंभ
niśuṃbha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
निशुंभ संज्ञा पुं॰ [सं॰ निशुम्भ]
१. वध ।
२. हिंसा ।
३. खंडन । तोड़ना (को॰) ।
४. पुराणानुसार एक असुर का नाम जिसका जन्म कश्यप ऋषि की स्त्री दनु से गर्भ से हुआ था और जो शुंभ तथा निमुचि (नमुचि) का भाई था । विशेष—निमुचि तो इंद्र के हाथ से मारा गया था पर शुंभ और निशुंभ ने देवताओं पर आक्रमण करके उन्हें जीत लिया था और स्वर्ग पर राज्य करना आरंभ कर दिया था । जब दोनों ने रक्तबीज से सुना कि दुर्गा ने महिषासुर को मार डाला तव निशुंभ ने प्रतिज्ञा की कि मै दुर्गा को मार डालूँगा । उस समय नर्मदा नदी से निकलकर चंड और मुंड नामक दो और राक्षस भी इन लोगों में मिल गए । पहले शुंभ और निशुंभ ने दुर्गा से कहलाया कि तुम हममें से किसी के साथ विवाह करो पर दुर्गा ने कहला दिया के रण में मुझे जो जीतेगा उसी से मैं विवाह करूँगी । रण में दुर्गा ने पहले धूम्रलोचन, चंड, मुंड, रक्तबीज आदि असुरों तथा उनके साथियों को मारा । फिर शुंभ और निशुंभ ने युद्ध आरंभ किया । देवी ने पहले निशुंभ को तब शुंभ को मारा जिससे असुरों का उत्पात शांत हुआ और इंद्र को फिर स्वर्ग का राज्य मिला । यौ॰—निशुंभमथनी = दुर्गा । निशुंभमार्दिनी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नि-˚शुम्भ m. killing, slaughter, Mālatīm.
N. of a Dānava (brother of Śumbha), Hariv.; Pur. (also -क, R.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (561,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निशुंभः 1 Killing, slaughter; Māl. 5. 22. --2 Breaking, bending (as of a bow); Mv. 2. 33. --3 N. of a demon killed by Durgā. --Comp. --मथनी, --मर्दनी epithets of Durgā.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0639-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निशुम्भ पु० नि + शुन्भ--भावे घञ् । १ वधे हेमच० । २ हिंसने ३ मर्दने “प्रागप्राप्तनिशुम्भशाम्भवधनुर्दण्डावभङ्गोद्यतः” वीरच० । ४ असुरभेदे “कश्यपस्य दनुर्नाम भार्य्यासीद्- द्विजसत्तम! । तस्यास्तु द्वौ सुतावास्तां सहस्राक्षाद्बला- धिकौ । ज्येष्ठः शुम्भ इति ख्यातो निशुम्भश्चापरोऽ- सुरः । तृतीयो नमुचिर्नाम महाबलसमन्वितः” वामन पु० ५२ अ० । “पुरा शुम्भनिशुम्भाभ्यामसुराभ्यां शचीपतेः । त्रैलोक्यं यज्ञभागाश्च हृता सदमलाश्रयात्” देवीमा० । देव्या तस्य वधकथा “शूलहस्तं समायान्तं निशुम्भमम- रार्दनम् । हृदि विव्याध शूलेन वेगाविद्धेन चण्डिका । भिन्नस्य तस्य शूलेन हृदयान्निःसृतोऽपरः । महाबलो महावीर्य्यस्तिष्ठेति पुरुषो वदन् । तस्य निष्क्रामतो देवी प्रहस्य स्वनवत्तदा । शिरश्चिच्छेद खड्गेन ततो- ऽसावपतद्भुवि” मार्कण्डपु० ८९ अ० । अन्योऽपि निशुम्भा- सुर आसीत् यथाह देवीमाहा० “वैवस्वतेऽन्तरे प्राप्ते अष्टाविंशतिमे युगे । शुम्भो निशुम्भश्चैवान्यावुत्पत्- स्येते महासुरौ । नन्दगोपगृहे जाता यशोदागर्भ- सम्भवा । ततस्तौ नाशयिष्यामि विन्ध्याचलनिबासिनी” मार्क ९१ अ० । “तंत्रैव त्वां भगिन्यर्थे ग्रहीष्यति स वा- सवः । कुशिकस्य तु गोत्रेण कौशिकी त्वं भविष्यसि । स ते विन्ध्ये नगश्रेष्ठे स्थानं दास्यति शाश्वतम् । ततः स्थानसहस्रैस्त्वं पृथिवीं शोभयिष्यसि । तत्र शुम्भ- निशुम्भौ द्वौ दानवौ नगचारिणी । माञ्च कृत्वा मनसि तौ सानुगौ नाशयिष्यसि” हरिवं० ५८ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4111,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निशुम्भः, पुं, (नि + शुन्भ हिंसायाम् + भावे घञ् ।) वधः । इति हेमचन्द्रः । ३ । ३६३ ॥ दानवविशेषः । यथा, -- “कश्यपस्य दनुर्नाम भार्य्यासीद्द्विजसत्तम ! । तस्यास्त द्बौ सुतावास्तां सहस्राक्षाद्बलाधिकौ ॥ ज्येष्ठः शुम्भ इति ख्यातो निशुम्भश्चापरासुरः । तृतीयो नमुचिर्नाम महाबलसमन्वितः ॥” इति वामनपुराणे ५२ अध्यायः ॥ (अयं हि भगवत्या निहतः । इति मार्कण्डेय- पुराणम् ॥ अपरोऽसुरविशेषः । यदुक्तं मार्क- ण्डेये । ९१ । ३६ -- ३७ । “वैवस्वतेऽन्तरे प्राप्तेऽष्टाविंशति मे युगे । शुम्भो निशुम्भश्चैवान्यावुत्पत्स्येते महासुरौ ॥ नन्द्गोपगृहे जाता यशोदागर्भसम्भवा । ततस्तौ नाशयिष्यामि विन्ध्याचलनिवासिनी ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-901-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें