🕉️ 22 November 2026, Sunday · 01:32:13 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विनिपात
vinipāta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विनिपात संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. विनाश । ध्वंस । बरबादी ।
२. बध । हत्या ।
३. अवसान । अनादर । नजर से गिरना ।
४. अधः- पतन । गिराव (को॰) ।
५. नरकपात । नरक (को॰) ।
६. क्षय । मृत्यु (को॰) ।
७. घटित होना । घटना (को॰) ।
८. पीड़ा । कष्ट । दुःख (को॰) । यौ॰—विनिपातग्रस्त=अधः पतित । दुर्भाग्यग्रस्त । विपन्न । विनि- पातप्रतीकार=विपत्ति या कष्ट से बचने का उपाय । विनिपात- शंसी=उत्पात, विपत्ति या दुर्भाग्य का सुचक ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि-˚निपात m. falling down, falling, L.
a great fall, ruin, loss, calamity, Mn.; MBh. &c.
death, Hcar.
frustration, Subh.
failure (see अ-विन्˚)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (970,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विनिपातः 1 Falling down, a fall. --2 A great fall, calamity, an evil, loss, ruin, destruction; विवेकभ्रष्टानां भवति विनिपातः शतमुखः Bh. 2. 10 (where it has sense 1 also); विधिहेतुरहेतुरागसां विनिपातोपि समः समुन्नतेः Ki. 2. 34. --3 Decay, death. --4 Hell, perdition; Ś. 5. --5 Occurrence, happening. --6 Pain, distress. --7 Disrespect. --Comp. --शंसिन् a. portentous, foreboding ruin.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0979-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विनिपात पु० वि + नि + पत--घञ् । १ निपाते २ दैवादिकृते व्यसने मेदि० ३ अपमाने च हेमच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4910,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विनिपातः, पुं, (विशेषेण निपतनम् । वि + नि + पत + घञ् ।) निपातः । दैवादिव्यसनम् । इति मेदिनी । ते, २१७ ॥ अवमानः । इति हेम- चन्द्रः ॥ (यथा, मनौ । ४ । १४६ । [] “मङ्गलाचारयुक्तानां नित्यञ्च प्रयतात्मनाम् । जपतां जुह्वताञ्चैव विनिपातो न विद्यते ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-403-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬