🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:30:38 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

रसायन
rasāyana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
रसायन संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. तक्र । मठा ।
२. कटि । कमर ।
३. विष । जहर ।
४. वैद्यक के अनुसार वह औषध जो जरा और व्याधि का नाश करनेवाली हो । वह दवा जिसके खाने से आदमी बुड़ढ़ा या बीमार न हो । विशेष— ऐसी औषधों से शरीर का बल, आँखों की ज्योति और वीर्य आदि बढ़ता है । इनके खाने का विधान युवावस्था के आरंभ और अंत में है । कुछ प्रसिद्ध सरायनों के नाम इस प्रकार है ।— विड़ग रसायन, ब्राह्मी रसायन, हरीतकी रसायन, नागवला रसायन, आमलक रसायन आदि । प्रत्येक रसायन में काई एक मुख्य ओषधि होता है; और उसके साथ दूसरी अनेक ओषधियाँ मिली हुई होती हैं ।
५. गरुड़ ।
६. बायबिड़िग ।
७. विड़ंग पदार्थों के तत्वों का ज्ञान । विशेष दे॰ 'रसायन शास्त्र' ।
८. वह कल्पित योग जिसके द्बारा ताँवे से सोना बनना माना जाता है ।
९. धातु विद्या, जिसमें धातुओं के भस्म करने या एक धातु की दूसरी धातु में बदल देने आदि की क्रीया का वर्णन रहता है ।
रसायन शास्त्र संज्ञा पुं॰ [सं॰] वह शास्त्र जिसमें इस बात का विवेचन हो कि पादर्थों में कौन कौन से तत्व होते है और उन तत्वों के परमाणुओं में परिवर्तन होने पर पदार्थौं में किस प्रकार का परिवर्तन होता है । विशेष— इस शास्त्र का मुख्य सिद्धांत यह है कि संसार के सव पदार्थ कुछ भूल द्रव्यों के परमाणुओं से बने हैं । वैज्ञानिकों ने ९४ मूल द्रव्य या मूलभूत माने है, जिनमें से धातुएँ (जैसे,— सोना, चाँदी, ताँबा, लोहा, सीसा, राँगा, पारा आदि) है; कुछ दूसरे खनिज (जैसे—गंधक संखिया, सुरमा आदि) है और कुछ वायव्य द्रव्य (जैसे— आक्सिजन, हाडड्रीजन, नाइट्रोजन आदि) है । इस शास्त्र के अनुसार यही ९४ मूल द्रव्य सब पदार्थो के मूल उपादान है, जिनके परमाणुओं के योग से संसार के सब पदार्थ बने हैँ । प्रत्येक मूल द्रव्य मे एक ही प्रकार के परमाणु होते है; और जब किसी एक प्रकार के परमाणुओं के साथ किसी दुसरे प्रकार के परमाणु मिल जाते है, तब उनसे एक नया और तीसरा ही द्रव्य तैयार हो जाता है । जो शास्त्र हमें यह बतलाता है कि कौन चीज किन तत्वों से बनी है और उन तत्वों में परिवर्तन होने का क्या परिणाम होता है, वही रसायन शास्त्र कहलाता है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रसायन m. a partic. drug used as a vermifuge (Embelia Ribes), L.
an alchemist, L.
N. of Garuḍa, L.
रसायन n. (sometimes following the gender of the word to which it refers) a medicine supposed to prevent old age and prolong life, an elixir, elixir vitae (also applied to the first fructifying rains), MBh.; Kāv. &c.
buttermilk, L.
poison, L.
long pepper (?), L.
the employment of mercury as a remedy or for magical purposes, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (870,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रसायन न० रसस्यायनभिव । १ तक्रे हेमच० २ कट्याम् राजनि० ३ विषभेदे वैद्यकप्रसिद्धे ४ औषधमेदे च ५ गरुडे ६ विडङ्गे च पु० मेदि० । ६ त० । ७ रसस्थाने च । औषधभेदलक्षणदि भावप्र० उक्तं यथा [] “यज्जराव्याधिविध्वंसि वयसऽस्तम्भकन्तथा । चाक्षुष्यं वृंहणं वृष्यं भेषजं तद्रसायनम्” । रसायनस्य फल- माह “दीर्घमायुः स्मृतीर्मेधामारोम्यं तरुणं वयः । देहेन्द्रियबलं कान्तिं नरो विन्देद्रसायनात्” । तद् विधिमाह “पूर्वे वयसि मध्ये वा मनुष्यस्य रसाय- यनम् । प्रयुञ्जीत भिषक् प्राज्ञः स्निग्धशुद्धतनोः सदा । नाविशुद्धशरीरसस्य र्युक्तो रसायनो विधिः । न भाति वाससि श्लिष्टे रङ्गुयोग इवाहितः” । “शीतोदकं पयः क्षौद्रं घृतमेकैकशो द्विशः । त्रिशः समस्तमथ वा प्राक् पीतं स्थापयेद्वयः । मण्डूक- पर्ण्याः स्वरसः प्रभाते प्रयोज्य यष्टीमधुकस्य चूर्णम् । रसो गुडूच्यास्तु समूलपुष्पः कल्कः प्रयोज्यः खलु शङ्खपुष्प्याः । आयुःप्रदान्यामयनाशनानि बलाग्निवर्ण- स्मरवर्द्धनानि । मेध्यानि चैतानि रसायनानि मेध्या विशेषेण च शङ्खपुष्पी” । मध्वूकपर्णी ब्राह्मी । (वरमी) इति लोके, तदलाभे मञ्जिष्ठापि ग्राह्या तस्या अपि रसायनत्वात् । “माक्षिकेण तुगाक्षीर्य्या पिप्पल्या लवणेन च । त्रिफला सितया वापि युक्ता सिद्ध” रसायनम् । सिन्धूत्थं शर्करा शुण्ठी कणासधुगुडैः क्रमात् । वर्षादिष्वभया प्राश्या रसायनगुणैषिणा । पुन- र्नवस्यार्द्धपलं नवस्य पिष्टं पिबेद् यः पयसार्द्धमासम् । मासत्रयं तत्त्रिगुणं समां वा जीर्णोऽपि भूयः स पुनर्नवः स्यात् । ये मासमेकं स्वरसं पिवन्ति दिने दिने भृङ्ग- रजः समुत्थम् । क्षीराशिनस्ते वलवीर्य्ययुक्ताः ससाशतं जीवनमाप्नुवन्ति । शतावरी मुण्डितिका गुडूची सह- स्तिकर्णा सह तालमूली । एतानि कृत्वा समभागयुक्ता- न्याय्येन किं वा मधुनाऽवलिह्यात् । जरारुजामृत्यु- नियुक्तदेही भवेन्नरो वीर्य्यवलादियुक्तः । विभाति देव- प्रतिमः स नित्यं प्रभामयो भूरिविवृद्धबुद्धिः । पीताश्व- गन्धा पयसार्द्धमासं घृतेन तैलेन सुखाम्बुना वा । वीर्य्यस्य पुष्टिं वपुषो विधत्ते वालस्य शस्यस्य यथा- म्बुवृष्टिः । अयःपलं गुग्गुलुरत्र योज्यः पलत्रयं व्योषपलानि पञ्च । पलानि चाष्टौ त्रिफलारजश्च कर्षं लिहन यात्यमरत्वमेव । न केवलं दीर्घमिहा युरश्नुते रसायनं योविविधं विषेवते । गतिं स देवर्षि निषेवितां शुभां प्रपद्यते ब्रह्म तथैव चाक्षयम्” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4798-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रसायनं, क्ली, कटिः । इति राजनिर्घण्टः ॥ (रसो दुग्धं अयनं मूलं यस्येति ।) तक्रम् । इति हेम- चन्द्रः ॥ विषम् । (रसा रसरक्तादय ईयन्ते प्राप्यन्ते अनेनेति । इ + ल्युट् ।) ज्वराव्याधि- नाशकौषधम् । इति मेदिनी ॥ (यथा, माधे । २ । ९३ । “षाड्गुण्यमुपयुञ्जीत शक्त्यपेक्षं रसायनम् । भवन्त्यस्यैवमङ्गानि स्थास्नूनि बलवन्ति च ॥”) “न सूतेन विना कान्तं न कान्तेन विना रसः । सूतकान्तसमायोगात् रसायनमुदीरितम् ॥” इति राजनिर्घण्टः ॥ * ॥ अथ रसायनाधिकारः । तत्र रसायनस्य लक्षणमाह । “यज्जराव्याधिविध्वंसि वयसस्तम्भकन्तथा । चक्षुष्यं वृंहणं वृष्यं भेषजं तद्रसायनम् ॥” रसायनस्य फलमाह । “दीर्घमायुः स्मृतीर्मेधामारोग्यं तरुणं वयः । देहेन्द्रियबलं कान्तिं नरो विन्देद्रसायनात् ॥” तद्विधिमाह । “पूर्व्वे वयसि मघ्ये वा मनुष्यस्य रसायनम् । प्रयुञ्जीत भिषक् प्राज्ञः स्निग्धशुद्धतनोः सदा ॥ नाविशुद्धशरीरस्य युक्तो रासायनो विधिः । न भाति वाससि श्लिष्टे रङ्गयोग इवाहितः ॥” [] अथ तदुदाहरणानि । “शीतोदकं पयः क्षौद्रं घृतमेकैकशो द्विशः । त्रिशः समस्तमथवा प्राक् पीतं स्थापयेद्वयः ॥ मण्डूकपर्ण्याः स्वरसः प्रभाते प्रयोज्य यष्टीमधुकस्य चूर्णम् । रसो गुडुच्यास्तु समूलपुष्पः कल्कः प्रयोज्यः खलु शङ्खपुष्प्याः ॥ आयुःप्रदान्यामयनाशनानि बलाग्निवर्णस्वरवर्द्धनानि । मेध्यानि चैतानि रसायनानि मेध्या विशेषेण च शङ्खपुष्पी ॥” मण्डूकपर्णी ब्राह्मी । वरभी इति लोके । तदलाभे मञ्जिष्ठापि ग्राह्या । तस्या अपि रसायनत्वात् । “माक्षिकेण तुगाक्षीर्य्या पिप्पल्या लवणेन च । त्रिफला सितया वापि युक्ता सिद्धं रसायनम् ॥ सिन्धूत्थशर्कराशुण्ठीकणामधुगुडैः क्रमात् । वर्षादिष्वभया प्राश्या रसायनगुणैषिणा ॥ पुनर्नवस्यार्द्धपलं नवस्य पिष्टं पिबेद्यः पयसार्द्धमासम् । मासत्रयं तत्त्रिगुणं समां वा जीर्णोऽपि भूयः स पुनर्नवः स्यात् ॥ ये मासमेकं स्वरसं पिबन्ति दिने दिने भृङ्गरजःसमुत्थम् । क्षीराशिनस्ते बलवीर्य्ययुक्ताः समाशतं जीवनमाप्नुवन्ति ॥ शतावरी मुण्डितिका गुडूची सहस्तिकर्णा सहतालमूली । एतानि कृत्वा समभागयुक्ता- न्याज्येन किंवा मधुनावलिह्यात् ॥ जरारुजामृत्युवियुक्तदेहो भवेन्नरो वीर्य्यबलादियुक्तः । विभाति देवप्रतिमः स नित्यं प्रभामयो भूरिविवृद्धबुद्धिः ॥ पीताश्वगन्धा पयसार्द्धमासं घृतेल तैलेन सुखाम्बुना वा । वीर्य्यस्य पुष्टिं वपुषो विधत्ते बालस्य शस्यस्य यथाम्बुवृष्टिः ॥ अयःपलं गुग्गुलुरत्र योज्यः पलत्रयं व्योषपलानि पञ्च । पलानि चाष्टौ त्रिफलारजश्च कर्षं लिहन् यात्यमरत्वमेव ॥” लोहगुग्गुलुः । “न केवलं दीर्घमिहायुरश्रुते रसायनं यो विविधं निषेवते । गतिं स देवर्षिनिषेवितां शुभां प्रपद्यते ब्रह्म तथैव चाक्षयम् ॥” इति रसायनाधिकारे भावप्रकाशः ॥ (तथा च । “लाभोपायोहिशस्तानां रसादीनां रसायनम् । पूर्व्वे वयसि मध्ये वा तत् प्रयोज्यं जितात्मनः । स्निग्धस्य स्रुतरक्तस्य विशुद्धस्य च सर्व्वथा ॥ नाविशुद्धे शरीरे हि युक्तो रासायनो विधिः । [] वाजीकरो वा मलिने वस्त्रे रङ्ग इवाफलः ॥” “रसायनानां द्विविधं प्रयोगमृषयो विदुः । कुटीप्रावेशिकं मुख्यं वातातपिकमन्यथा ॥ निर्व्वाते निर्भये हर्म्ये प्राप्योपकरणे पुरे । दिश्युदीच्यां शुभे देशे त्रिगर्भां सूक्ष्मलोचनाम् ॥ धूमातपरजोव्यालस्त्रीमूर्खाद्यविलङ्घिताम् । सज्जवैद्योपकरणां सुमृष्टां कारयेत् कुटीम् ॥ अथ पुण्येऽह्नि संपूज्य पूज्यांस्तां प्रविशेच्छुचिः । तत्र संशोधनैः शुद्धः सुखी जातबलः पुनः ॥ ब्रह्मचारी धृतियुतः श्रद्दधानो जितेन्द्रियः । दानशीलदयासत्यव्रतधर्म्मपरायणः ॥ देवतानुस्मृतो युक्तो युक्तस्वप्नप्रजागरः
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "रसायन" आता है (12)
गंधतृण एक प्रकार की सुगंधित घास जो वैद्यक में कुछ तिक्त, सुगंधित, रसायन, स्नि…अकसीर वह रस या भस्म जो धातु को सोना या चाँदी बना दे । रसायन । कीमियाकीमिया रासायनिक क्रिया । रसायनधार जोर से पानी बरसना । जोर की वर्षागगनांबु आकाश से गिरा हुआ या वष्टि का जल । विशेष—वैद्यक में यह जल त्रिदोषघ्न, ब…वाराहीकंद एक प्रकार का महाकंद जो गेंठी कहलाता है । विशेष—कहते हैं, यह अनूप (जलप्…फिर इस सोने या चाँदी में मिले हुए पारे को स्वेदनविधि से भाप के रूप में अलग…मकोय एक प्रकार का क्षुप जिसके पत्ते गोलाई लिए लंबोतरे होते हैं और जिसमें सफ…रसौत एक प्रकार का प्रसिद्ध औषध विशेष— यह दारुहल्दी का जड़ और लकड़ी को पानी …गोखरू एक प्रकार का क्षुप । विशेष—इसमें चने के आकार के कड़े और कँटीले फल लगते…सूरजमुखी एक प्रकार का पौधा जिसमें पीले रंग का बहुत बड़ा फूल लगता हैं । विशेष—यह…रुद्रवंती एक प्रसिद्ध वनौषधि जिसकी गणना दिव्योषधि वर्ग में होती है । विशेष— यह प…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें