हलाहलः, पुं, (हलमिव आ समन्तात् सर्व्वाङ्गेषु हलति कर्षतीति । आ + हल + अच् ।) विष- भेदः । यथा, -- “समौ कञ्चुकनिर्म्मोकौ क्ष्वेडस्तु गरलं विषम् । पुंसि क्लावे च काकोलकालकूटहलाहलाः ॥” इत्यमरः । १ । ८ । १० ॥ हलमिव आ समन्तात् हलति विलिखति हलाहलः । हलज विलेखे अन् स्वार्थे ष्णे हालाहलश्च । निपातनात् ललोपे हाहलश्च । “हालाहलं हालहलं हाहलञ्च हलाहलम् ॥” इति रुद्रः ॥ एते काकोलादयस्त्रयः पुंसि क्लीवे चेत्यन्वयः । केचित्तु क्ष्वेडभेदा इति पुंस्त्वे वक्ष्वमाणत्वात् पुंसि क्लीवे चेत्यस्य विषमित्यनेन सम्बन्धः । इत्याहुः । तन्नातिहृद्यम् । “काकोलमुग्रतेजः स्यात् कृष्णच्छवि महा- विषम् ।” इति वैद्यकम् । “तत् कालकूटं विषमुग्रतेजः कण्ठे धृतं पर्व्वतराजकन्ये ॥” इति व्यासः ॥ हालाहलं विषमिव प्रगुणं तदेव इति वामनः ॥ “मधु तिष्ठति वाचि योषितां हृदये हलाहलं महद्विषम् । अतएव निपीयतेऽधरो हृदयं मुष्टिभिरेव ताड्यते ॥” इति कुलचरितेऽश्वघोषः । इति भरतः ॥ (मूलजविषभेदः । “सङ्कोचं मर्क्कटं शृङ्गिविष हलाहलन्तया । एवमादीनि चान्यानि मूलजानि स्थिराणि च ॥” इति चरके चिकित्सास्थाने २५ अध्याये ॥)
हलाहलः, पुं, (हलाहलोऽस्यास्तीति ।) अच् ।) ब्रह्मसर्पः । अञ्जना । इति मेदिनी ॥ बुद्धविशेषः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-524-c) स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।