🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:51:21 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

हलाहल
halāhala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
हलाहल संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वह प्रचंड विष जो समुद्रमंथन के समय निकला था । विशेष—इस विष की तीव्र उष्मा या ज्वाला के प्रभाव से सारे देवता और असुर व्याकुल हो गए थे । अंत में शिव जी ने देवा- सुर की प्रार्थना पर इसे अपने कंठ में धारण किया था । इसी से उनका नाम नीलकंठ पड़ा ।
२. महाविष । भारी जहर । उ॰—धिक तो कहँ जो अजहूँ तु जियै । खल, जाय हलाहल क्यों न पियै ?—केशव (शब्द॰) ।
३. एक जहरीला पौधा । विशेष—भावप्रकाश के अनुसार इस पौधे के पत्ते ताड़ के से, कुछ नीलापन लिए तथा फल गाय के थन के आकार के सफेद लिखे गए हैं । इसका कंद या जड़ की गाँठें भी गाय के थन के आकार की कही गई हैं । लिखा है कि इसके आसपास घास या पेड़ पौधे नहीं उगते और मनुष्य केवल इसकी महक से मर जाता है ।
४. एक प्रकार का सर्प । ब्रह्मसर्प (को॰) ।
५. अंजना नाम की एक प्रकार की छिपकली (को॰) ।
६. एक बुद्ध (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हलाहल m. n. a kind of deadly poison (produced at the churning of the ocean by gods and demons), Kāv.; Pañcat.
हलाहल m. (only L.) a kind of lizard
a kind of snake
a Jaina or Bauddha sage.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1293,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हलाहलं 1 = हाल(ला) हल. --2 A kind of snake. --3 A sort of lizard.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1167-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हलाहल पु० हलेनेव आहलति विलिखति आ + हल--अच् । १ विषभेदे २ ब्रह्मसर्पे ३ अञ्जनायां मेदि० । ४ बुद्धभेदे त्रिका० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5421,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हलाहलः, पुं, (हलमिव आ समन्तात् सर्व्वाङ्गेषु हलति कर्षतीति । आ + हल + अच् ।) विष- भेदः । यथा, -- “समौ कञ्चुकनिर्म्मोकौ क्ष्वेडस्तु गरलं विषम् । पुंसि क्लावे च काकोलकालकूटहलाहलाः ॥” इत्यमरः । १ । ८ । १० ॥ हलमिव आ समन्तात् हलति विलिखति हलाहलः । हलज विलेखे अन् स्वार्थे ष्णे हालाहलश्च । निपातनात् ललोपे हाहलश्च । “हालाहलं हालहलं हाहलञ्च हलाहलम् ॥” इति रुद्रः ॥ एते काकोलादयस्त्रयः पुंसि क्लीवे चेत्यन्वयः । केचित्तु क्ष्वेडभेदा इति पुंस्त्वे वक्ष्वमाणत्वात् पुंसि क्लीवे चेत्यस्य विषमित्यनेन सम्बन्धः । इत्याहुः । तन्नातिहृद्यम् । “काकोलमुग्रतेजः स्यात् कृष्णच्छवि महा- विषम् ।” इति वैद्यकम् । “तत् कालकूटं विषमुग्रतेजः कण्ठे धृतं पर्व्वतराजकन्ये ॥” इति व्यासः ॥ हालाहलं विषमिव प्रगुणं तदेव इति वामनः ॥ “मधु तिष्ठति वाचि योषितां हृदये हलाहलं महद्विषम् । अतएव निपीयतेऽधरो हृदयं मुष्टिभिरेव ताड्यते ॥” इति कुलचरितेऽश्वघोषः । इति भरतः ॥ (मूलजविषभेदः । “सङ्कोचं मर्क्कटं शृङ्गिविष हलाहलन्तया । एवमादीनि चान्यानि मूलजानि स्थिराणि च ॥” इति चरके चिकित्सास्थाने २५ अध्याये ॥)
हलाहलः, पुं, (हलाहलोऽस्यास्तीति ।) अच् ।) ब्रह्मसर्पः । अञ्जना । इति मेदिनी ॥ बुद्धविशेषः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-524-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "हलाहल" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें