🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:21:45 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कालकूट
kālakūṭa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कालकूट संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. एक प्रकार का अत्यंत भयंकर विष । विशेष—इसे काला बच्छनाग भी कहते हैं । भावप्रकाश के अनुसार यह एक पौधे का गोंद है जो श्रृंगवेर, कोंकण और मलय पर्वत पर होता है । शुद्ध करने के लिये इसे तीन दिन गोमूत्र में रखकर सरमों के तेल से भीगे कपड़े में बाँधकर कुछ दिन तक रखना चाहिए । शुद्ध रूप में कभी कभी सन्निपात, श्लेष्मा आदि दूर करने के लिये इसका प्रयोग होता है ।
२. सिकिम और भूटान में होनेवालें सींगिया की जाति के एक पौधे की जड़ जिसमें छोटी छोटी गोल चित्तिया होती है ।
३. समुद्रमंथन के बाद निकला हुआ विष जिसे शिव ने पान किया । हलाहल (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. काल—कूट m. (n., L.) a poison (contained in a bulbous root or tube), MBh. iii, 540; Pañcat.
a poison (produced at the churning of the ocean, swallowed by Śiva and causing the blueness of his neck), MBh. i, 1152; BhP. &c.
poison (in general), BhP. iii, 2, 23.
2. काल—कूट m. id., L.
(for 1. and 3. See p. 277, col. 1, and p. 279, col. 2.)
3. कालकूट m. pl. (1. fr. कलक्˚), N. of a country near the Himālaya and of the people inhabiting it, MBh.
कालकूट mfn. relating to that country g. पलद्य्-आदि.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (277,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कालकूट न० । कालं शिवमपि कूटयति कूट--उपतापे अण् उप० स०, कालस्य मृत्योः कूटैव वा कालबर्ण्णस्य कूट- इव वा । १ विषभेदे पु० न० । विषभेदकालकूटलक्षण- गुणाद्युक्तं भावप्रकाशे यथा “विषं तु गरलः क्ष्वेड- स्तस्य भेदानुदाहरे । वत्सनाभः सहारिद्रः सक्तुकश्च प्रदीपनः । सौराष्ट्रिकः शृङ्गिकश्च कालकूटस्तथैव च । हालाहलो ब्रह्मपुत्रो विषभेदा अमी नव” इति विभज्य “देवासुररणे देवैर्हतस्य पृथुमालिनः । दैत्यस्य रुधि- राज्जातस्तरुरश्वत्थसन्निभः । निर्याअः कालकूटोऽस्य मुनिभिः परिकीर्त्तितः । सहि क्षेत्रे शृङ्गवेरे कोङ्कणे- मलये भवेत्” इति लक्षितम् । विषशोधनस्य विधानादिकं तत्रैवोक्तं यथा- “गोमूत्रे त्रिदिनं स्थाप्यं विषं तेन विशुद्ध्यति । रक्त सर्षपतैलाक्ते तथा धार्य्यञ्च वाससि । ये गुणा गरले प्रोक्तास्ते स्युर्हीनविशोधनात् । तस्माद्विषंप्रयोगे तु शोध- यित्वा प्रयोजयेत्” । शोधितविषगुणाः तत्रैव । “विषं प्राणहरं प्रोक्त व्यवायि च विकाशि च । आग्नेयं वातकफहृत् योगवाहि तमोवहम् । व्यवायि सक- लकायगुणव्यापनपूर्व्वकपाकस्थानगमनशीलम् । विकाशि अओजःशोषणपूर्व्वकसन्धिबन्धशिथिलीकरणशीलम् । आ- ग्नेयम् अधिकाग्न्यंशम् । योगवाहि सङ्गिगुणग्राहकम् । तमोवहं तमोगुणप्राधान्येन बुद्धिविध्वंसकम् । “तदेव युक्ति- युक्तन्तु प्राणदायि रसायनम् । योगवाहि परं वातश्ले- ष्मजित्सन्निपातहृत्” । २ काके पु० स्त्री राज० । अति- कृष्णत्वात्मृत्योर्दूतरूपत्वाद्वा तस्य तथात्वम् स्त्रियां जा- तित्वात् ङीष् । ३ विषमात्रे च । “कालिमा कालकूटस्य नापैति हरसङ्ग- मात्” । “ततोदुर्य्योधनः पापः तद्भक्ष्ये कालकूटकम् । क्षिप्रं प्रक्षेपयामास भीमसेनजिघांसया” भा० आ० ५००८ श्लोकः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1994,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कालकूटं, क्ली, (कालं शिवमपि कूटयति अवसा- दयति यद्वा कालस्य मृत्योः कूटं आयोजन समष्टिः दूत इव वा ।) वोलम् । विषम् । इति राजनिर्घण्टः ॥ (यथा, भागवते ८ । ६ । २५ । “नभेतव्यं कालकूटात् विषाज्जलधिसम्भवात्” ॥)
कालकूटः, पुं क्ली, (कालस्य मृत्योः कूटः छद्मदूत इव ।) स्थावरविषभेदः । इत्यमरः ॥ १ । ८ । १० । (यथा भागवते ३ । २ । २३ । “अहो वकी यं स्तनकालकूटं जिघांसयाऽपाययदप्यसाध्वी” ॥ अस्य स्वरूपं यथा, -- “देवासुररणे देवैर्हतस्य पृथुमालिनः । दैत्यस्य रुधिराज्जातस्तरुरश्वत्थसन्निभः ॥ निर्य्यासः कालकूटोऽस्य मुनिभिः परिकीर्त्तितः सो हि क्षेत्रे शृङ्गवेरे कोङ्कणे मलये भवेत्” ॥ इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे १ भागे शोधन- मारणाधिकारे ॥ * ॥ देशविशेषः । यथा, महाभारते २ । २० । २६ । “कुरुभ्यः प्रस्थितास्ते तु मध्येन कुरुजाङ्गलम् । रम्यं पद्मसरो गत्वा कालकूटमतीत्य च” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-109-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कालकूट" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें