🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:54:32 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

काकोल
kākola
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
पहाड़ी (बड़ा) कौवा (2.5.23) द्रोणकाक
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
काकोल संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. एक विष का नाम ।
२. काला कौआ (को॰) ।
३. सर्प (को॰) ।
४. शूकर (को॰) ।
५. कुम्हार (को॰) ।
६. एक नरक (को॰) ।
७. एक बहुमूल्य वस्तु या पदार्थ (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
काकोल m. a raven, Mn. v, 14; Yājñ. i, 174 &c. (cf. काक and काकाल)
a boar, L.
a snake, L.
a potter (cf. कुलाल), L.
the plant Kākolī, L.
काकोल m. n. a kind of poison, L.
a poisonous substance of a black colour or the colour of a raven (perhaps the berry of the Cocculus indicus), W.
काकोल n. a division of hell, Yājñ. iii, 223.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (268,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
काकोलः 1 A raven; Y. 1. 174. --2 A snake. --3 A boar. --4 A potter. --5 A division of the infernal regions or hell; Y. 3. 223. --6 A poisonous substance.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0391-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
काकोल पु० काकयति लोलयति कक--लौल्ये णिच्- बा० ओल काकेन उल्लाय अद्यतेऽत्र उद् + ला- घञर्थे आधारे क पृषो० वा । १ नरकभेदे “महा नरककाकोलम् संजीवनमहायसम्” नरकभेदकीर्त्तने मनुः, काकोलं यत्र काकैर्भक्ष्यते” प्रा० वि० । कं जलमाकोलति आ + कुल--सं स्त्याने अण् उप० स० । २ कुम्भकारे तस्य घटनिर्म्माणेन जलसंस्त्यानकरणा- त्तथात्वम् । कक--लौल्ये स्वार्थे णिच् बा० ओल । ३ द्रोणकाके पुंस्त्री मेदि० स्त्रियां जातित्वात् [] ङीष् । “वकञ्चैव बलाकाञ्च काकोलं खञ्जरीटकम्” अभक्ष्यमांसोक्तौ मनुः । “कलविङ्कं सकाकोलं कुररं रज्जुदानकम्” अभक्ष्यमांसोक्तौ याज्ञ० । ईषत् कोलति कुल--स्त्याने करणे घञ् कोः कादेशः । “काकोलमु- ग्रतेजः स्यात् कृष्णच्छवि महाविषम्” वैद्यकोक्तलक्षणे ४ विष- भेदे अमरः ५ सर्पे ६ शूकरभेदे पुंस्त्री शब्दरत्ना० स्त्रियां जातित्वात् ङीष् । काकोलीनामोषधौ पु० धरणी ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1854-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
काकोलं, क्ली, (काकयति लोलयति दुःखदत्वात् । ककलौल्ये + णिच् + ओल । काकेन उल्लायते भ- क्ष्यते अत्र वा आधारे घञर्थेकः पृषोदरादित्वात् साधुः ।) नरकविशेषः । इति मेदिनी ॥ (यथा, मनुः ॥ “महानरककाकोलं सञ्जीवनमहायसम्” ॥)
काकोलः, पुं क्ली, (कु कुत्सितं तीव्रतरं यथा स्यात् तथा कोलति पीडयति विह्वलीकरोति वा- ऽनेन करणे घञ् ।) कृष्णवर्णस्थावरविषविशेषः । इत्यमरः । १ । ८ । १० ॥ “काकोलमुग्रतेजः स्यात् कृष्णच्छविमहाविषम्” । इति वैद्यकम् ॥ (अस्य पर्य्यायो यथा, -- “काकोलो गरलक्ष्वेडो वत्सनाभः प्रदीपनः । शौक्लिकेयो ब्रह्मपुत्त्रो विषं स्याद्गरलो विषः” ॥ इति वैद्यकरत्नमाला ॥)
काकोलः, पुं, (कं जलमाकोलति संस्त्यायतीति । आ + कुल संस्त्याने + अण् ।) कुलालः । (कक लौल्ये स्वार्थे णिच् + बाहुलकात् ओल ।) द्रोणकाकः । इति मेदिनी । (यथा, मनुः ५ । १४ । “वकञ्चैव बलाकाञ्च काकोलं खञ्जरीटकम् । मत्स्यादान् विड्वराहांश्च मत्स्यानेव च सर्व्वशः” ॥) सर्पः । शूकरभेदः । इति शब्दरत्नावली ॥ काकोली नामख्यातौषधिविशेषः । इति धरणी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-080-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें