🕉️ 21 November 2026, Saturday · 12:03:14 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वत्सनाभ
vatsanābha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
(काकोल, कालकूट, हलाहल,) सौराष्ट्रिक, शौक्लिकेय, ब्रह्मपुत्र, प्रदीपन, (1.8.12) सौराष्ट्रिक · शौक्लिकेय · ब्रह्मपुत्र · प्रदीपन · दारद
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वत्सनाभ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. एक विष जिसे 'बछनाग' या 'बच्छनाग' भी कहते हैं । मीठा जहर । विशेष—इसका पौधा हिमालय के कम ठंढे भागों में होता है । इसकी जड़ विशेषतः नैपाल से आती है । इसके पत्ते सँभालू के पत्तों के समान होते हैं । विष जड़ में होता है । यह विष शोधकर औषधों में दिया जाता है । शोधन के लिये जड़ के छोटे छोट े टुकड़े काटकर तीन दिन तक गोमूत्र में भिगोते हैं । फिर छाल अलग करके लाल सरसों के तेल में भिगोए हुए कपड़े में पोटली बाँधकर रखते हैं । उपयुक्त मात्रा और युक्ति के साथ सेवन करने से यह रसायन, योगवाही, वातनाशक और त्रिदोषघ्न कहा गया है । वैद्य लोग इसे ज्वर और लकवा रोग में देते हैं । इसके प्रयोग में बड़ी सावधानी चाहिए; क्योंकि अधिक मात्रा में होने से यह विष प्राणनाशक होता है । इसके योग से मृत्युंजय रस, आनदभैरव रस, पंचवक्त्र रस आदि कई प्रसिद्ध औषधें बनती हैं । पर्या॰—अमृत । विष । उग्र । महौषध । गरल । मारण । नाग । ल्तोकक । प्राणहारक । स्थावर ।
२. एक वृक्ष का नाम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वत्स—नाभ m. a partic. tree, MBh.; Hariv. (also ˚भक)
N. of a mythical being, Hariv. (v.l. रजत-न्˚)
वत्स—नाभ m. n. (also ˚भक) a partic. strong poison prepared from the root of a kind of aconite (said to resemble the nipple of a cow; it is also called Mīthā zahṛ), Suśr.; Bhpr.
वत्स—नाभ n. a cavity of a partic. shape in the frame of a bedstead, VarBṛS.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (915,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वत्सनाभ पु० वत्सान् पशुशिशून् नभ्यति हिनस्ति नभ- अण् वत्सस्य नामिराकारेऽस्त्यस्य अच् वा । स्थावरे विषभेदे अमरः । तल्लक्षणादि भावप्र० उक्तं यथा “सिन्धुवारसदृक्पत्रोवत्सनाभ्याकृतिस्तथा । यत् पार्श्वेन तरोर्वृद्धिर्वत्सनाभः स भाषितः । तस्य सामान्य गुणा यथा । “विषं प्राणहरं प्रोक्तं व्यवायि च विकाशि च । आग्नेय वातकफहृद्योगवाहि मदावहम्” । व्यवायि सकलकायव्यापनपूर्वकपाकगमनशीलम् । वि- काशि ओजसःशोषणपूर्बकं सन्धिबन्धशिथिलीकरणशी- लम् । आग्नेयम् अधिकाग्न्यंशं योगवाहि संसर्ग- गुणग्राहकम् मदावहं तमोगुणाधिक्येन बुद्धिविध्यंस- [] कम् । “तदेव युक्तियुक्तम् तु प्राणदायि रसायनम् । योगवाहि त्रिदोषघ्नं वृंहणं वीर्य्यवर्द्धनम् । ये दुर्गुणा विषेऽशुद्धे ते स्युर्हीना विशोधनात् । तस्माद्विषं प्रयो- गेषु शोधयित्वा प्रयोजयेत्” भावप्र० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4844-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वत्सनाभः पुं, (वत्सान् नभ्यति हिनस्तीति । नभ हिंसायाम् + “कर्म्मण्यण् ।” ३ । २ । १ । इत्यण् ।) विषवृक्षविशेषः । इत्यमरः १ । ८ । ११ ॥ स तु स्थावरविषभेदः । प्रायो वत्सान् नभ्यति हिनस्ति वत्सनाभः णभ्य ग हिंसे ढात् षन्निति षन् । वत्सस्य नाभिरिव वत्सनाभः ष्णः अनित- श्चेति न वृद्धिः अयं सिन्धुवारपत्रसदृशपत्रः । इति भारतः ॥ * ॥ (यथा, हरिवंशे । २२३ । ६५ । “वरुणा वत्सनाभाश्च पनसाश्चन्दनैः सह ॥) तत्पर्य्यायः । अमृतम् २ विषम् ३ उग्रम् ४ महौषधम् ५ गरलम् ६ मारणम् ७ नागः ८ स्तौककम् ९ प्राणहारकम् १० स्थावरादि ११ । अस्य गुणाः । अतिमधुरत्वम् । उष्णत्वम् । वातकफकण्ठरुक्सन्निवातनाशित्वम् । पित्त- सन्तापकारकत्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥ * ॥ अस्य स्वरूपनिरूपणं यथा । “सिन्धुवारसदृक्पत्रो वत्सनाभ्याकृतिस्तथा । यत्पार्श्वेन तरोर्वृद्धिर्व्वत्सनाभः स भाषितः ॥” तस्य सामान्यगुणा यथा । “विषं प्राणहरं प्रोक्तं व्यवायि च विकासि च । आग्नेर्य वातकफहृद्योगवाहि मदावहम् ॥” व्यवायि सकलकायव्यापनपूर्व्वकपाकगमनशीलम् । [] बिकासि ओजःशोषणपूर्व्वकं सन्धिबन्धशिथिली- करणशीलम् । आग्नेयं अधिकाग्न्यंशम् । योग- वाहि संसर्गगुणग्राहकम् । मदावहं तमो- गुणाधिक्येन बुद्धिविध्वंसकम् । “तदेव युक्तियुक्तं तु प्राणदायि रसायनम् ॥ योगवाहि त्रिदोषघ्नं वृं हणं वीर्य्यवर्द्धनम् ॥ ये दुर्गुणा विषेऽशुद्धे ते स्युर्हीना विशोधनात् । तस्माद्विषं प्रयोगेषु शोधयित्वा प्रयोजयेत् ॥” इति भावप्रकाशः ॥ (क्लीवेऽपि दृश्यते । यथा, -- “चत्वारि वत्सनाभानि मुस्तके द्वे प्रकीर्त्तिते ।” “ग्रीवास्तम्भो वत्सनाभे पीतविण्मूत्रनेत्रता ॥” इति सुश्रुते कल्पस्थाने द्वितीयेऽध्याये ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-257-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वत्सनाभ" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें