🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:01:49 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

गर
gara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गर १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. एक प्रकार का बहुत कड़ुवा और मादक रस जिसका व्यवहार प्राचीन काल में होता था ।
२. एक रोग जिसमें घिग्घी बँध जाता है और मू्र्च्छा आती है ।
३. रोग । बीमारी ।
४. विष । जहर ।
५. वत्सनाभ । बछनाग ।
६. ज्योतिष में ग्यारह करणों में से पाँचवाँ करण ।
७. निगलना । घोंटना (को॰) ।
गर पु † संज्ञा पुं॰ [हिं॰ गल] गला । गरदन । उ॰—होती जौ अजान तौन जानती इतीक बिथा मेरे जिस जान तेरो जानिबो गरे परयो ।—देव (शब्द॰) ।
गर ३ प्रत्य॰ [फा, ने॰] (किसी काम को) बनाने या करनेवाला इसका प्रयोग केवल समस्त पदों के अंत में होता है । जैसे— सौदागर, कारीगर, बाजीगर कलईगर, कुंदीगर आदि ।
गर ४ अव्य॰ [फ॰ अगर का संक्षिप्त रूप] यदि । जो । अगर ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गर mfn. (√ 2. गॄ) ‘swallowing’ (g. पचादि) See अज-
गर m. (g. उञ्छादि, Kāś. on Pāṇ. iii, 3, 29 and 57) any drink, beverage, fluid, ŚBr. xi, 5, 8, 6
a noxious or poisonous beverage, TāṇḍyaBr. xix; TĀr.; R.; Suśr.; BhP.
a factitious poison (‘an antidote’, W.), L.
a kind of disease (perhaps one attended with difficulty of swallowing?; ‘disease in general’, L.), Suśr. i, iv; vi, 39, 208
N. of a man, TāṇḍyaBr. ix, 2, 16
गर (अम्), n. a poisonous beverage (‘a kind of poison’, L.), MBh. i, 5582; BhP. viii
the fifth of the eleven Karaṇas (in astron.), VarBṛS.
sprinkling, wetting (? करण), W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (348,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गर a. (री f.) [गीर्यते गॄ-कर्मादौ अच्] Swallowing. --रः 1 Any drink or fluid, beverage. --2 Sickness, disease. --3 Swallowing (गरा also in this sense). --4 A factitious poison. --रः, --रं 1 Poison. --2 An antidote. --रं 1 Sprinkling, wetting. --2 The fifth of the eleven Karaṇas. --Comp. --अधिका {1} the insect called Lākṣā. {2} the red dye obtained from it. --घ्न a. {1} destroying poison. {2} healthy. --श्रीः a kind of fish. --द a. poisoning, giving poison. --(दं) poison. --व्रतः a peacock.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0452-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गर त्रि० गीर्य्यते गॄ--कर्म्मादौ पचादि० अच् । तत्र गणे गरट् इति पाठात् टित्त्वात् स्त्रियां ङीप् । १ गीर्य्यमाणे २ उप- विषे ३ रोगे ४ विषे च पु० हेमच० । “गरो गिरः पल्लननार्थ- लाथवे मितञ्च सारञ्च वचो हि वाग्मिता” नैष० । “स्त्रियोऽन्नपानं नखरोममूत्रविडार्त्तवैर्युक्तमसाधुवृत्ताः । यस्मै प्रयच्छन्त्यरयो गरांश्च” सुश्रुतः । “विषनिमित्तस्तु गरोपयोगाद्दुष्टतोयसवनात्” सुश्रुतः विषभक्षण- जातश्वयथुकरणोक्तौ “अग्निदो गरदश्चैव शस्त्रपाणिर्ध- नापहः” स्मृतिः । ५ विषभेदे न० हेमच० “तस्मादिदं गरं भुञ्जे” भाग० ८ । ७ । ३३ श्लो० । ६ वत्सनाभाख्ये विषे राजनि० बवादिषु पञ्चमे तिथ्यर्द्धरूपे ७ करणं न० मेदि० । करणशब्दे विवृतिः । “गरोदूष्ये” पा० गणसूत्रोक्ते ८ दुष्ये च तस्य उञ्छादि० अन्तोदात्तता । भावे अप् । ९ निगरणे पु० । ततः तार० इतच् । गरित सञ्जातगरणे । गीर्य्यते कर्म्मणि अप् । १० भक्ष्ये चूर्णभेदे “शृणु मन्दविषेषु” इत्युपक्रमे “योगैर्नानाविधैर्येषां चू- र्णानि गरमादिशेत्” सुश्रुतः । करणशब्दे अनुक्तत्वात् प्रसङ्गात् करणाधीशाः कृत्यभेदे तेषां ग्रहणादिकं च वृ० ह्व० ९९ अ० उक्तं प्रदर्श्यते यथा । “ववबालवकौलवतैतिलाख्यगरबणिग्विष्टिसञ्ज्ञा- नाम् । पतयः स्युरिन्द्रकमलजमित्रयमभूश्रियः सयमाः । कृष्णवतुर्द्दश्यर्धाद्ध्रुवाणि शकुनिश्चतुष्पदं नागम् । किन्तुघ्नमिति च तेषां कलिवृषफणिमारुताः पतयः । कुर्याद्ववे शुभचरस्थिरपौष्टिकानि, धर्मक्रिया द्विज- हितानि च सालवाख्ये । सम्प्रीतिमित्रकरणानि च कौलवे स्युः सौभाग्यसंग्रहगृहाणि च तैतिलाख्ये । कृषिवीजगृहाश्रयजानिं गरें बणिजि ध्रुवकार्य्ययणि- ग्युतयः । नहि विष्टिकृतं विदधाति शुभं षरघात विषादिषु सिद्धीकरणम् । कार्य्यं पौष्टिकमौषधादि [] शकुनौ गूढानि मन्त्रास्तथा । गोकार्यादि चतुष्पदे द्विज- पितॄनुद्दिश्यः राज्यानि च । नागे स्थावरदारुणानि हरणं दौर्भाग्यकर्म्माण्यतः । किन्तुघ्ने शुभमिष्टकृत्यकरणं मङ्गल्यसिद्धिक्रियाः ।”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2543-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गरं, क्ली, (गिरति दोषबहुलं नाशयति स्वस्मिन् जातस्य बालकस्येति भावः । ग + पचाद्यच् ।) ववाद्येकादशकरणान्तर्गतपञ्चमकरणम् । इति मेदिनी । रे । २२ ॥ (यथा, बृहत्संहिता- याम् । ९९ । ४ । “ववबालवकौलवतैतिलाख्य गरवणिजविष्टिसंज्ञानाम् ।” एतेषामधीशाः । यथा, तत्रैव । ९९ । ४-५ । “पतयः स्युरिन्द्रकमलज- मित्रार्य्यमभूश्रियः सयमाः ॥ कृष्णचतुर्द्दश्यर्धाद् ध्रुवाणि शकुनिश्चतुष्पदं नागम् । किन्तुघ्नमिति च तेषां कलिवृषफणिमारुताः पतयः ॥”) तत्र जातस्य फलम् । “विचारदक्षो विजितारिपक्षः शूरोऽतिधीरो मृदुहास्ययुक्तः । दाता दयालुर्गु णवान्नरः स्याद् गरे परेषामुपकारकर्त्ता ॥” इति कोष्ठीप्रदीपः ॥ (गरादेः फलं यथा, बृहत्संहितायाम् । ९९ । ७ । “कृषिबीजगृहाश्रयजानि गरे वणिजि ध्रुवकार्य्यवणिग्युतयः ॥” गीर्य्यते भक्ष्यते इति । ग + कर्म्मण्यप् ।) विषम् । (यथा, भागवते । ८ । ७ । ४१ । “तस्मादिदं गरं भुञ्जे प्रजानां स्वस्तिरस्तु मे ॥”) वत्सनाभाख्यविषम् । इति राजनिर्घण्टः ॥ (सम्मोहजं विषम् । इति माधवकरकृतरुग्वि- निञ्चयटीकाकृता श्रीकण्ठदत्तेनोदररोगव्याख्याने उक्तम् ॥)
गरः, पुं, (गीर्य्यते इति । गॄ + कर्म्मणि अप् ।) विषम् । (यथा, भागवते । ६ । १४ । ४३ । “विद्वेषनष्टमतयः स्त्रियो दारुणचेतसः । गरं ददुः कुमाराय दुर्मर्षा नृपतिं प्रति ॥”) उपविषम् । रोगः । इति हेमचन्द्रः । ४ । ३८० ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-308-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "गर" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें