🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:58:17 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कटभी
kaṭabhī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
मालकँगनी (ज्योतिष्मती) के नाम (2.4.150) पारावतांघ्रि · पण्या · ज्योतिष्मती
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कटभी संज्ञा पुं॰ [देश॰] मझोले आकार का एक प्रकार का वृक्ष । विशेष—इसके पत्ते कुछ गोलाई लिए लंबे होते हैं और फल अंड खरबूजे के समान छोटेहोते हैं । इसका व्यवहार औषध में होता है । वैद्यक में यह प्रमेह, बवासीर, नाड़ीब्रण, विष, कृमि, कुष्ठ और कफ का नाशक कहा गया है । करभी । हरिसल ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कट—भी f. Cardiospermum Halicacabum, Suśr.
N. of several other plants, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (243,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कटभी स्त्री कट इव भाति भा--कगौरा० ङीष् । १ ज्योतिष्मती- लतायाम् राजनि० २ लताभेदे भावप्र० । सा च “कठभी स्वादुपुष्पा च मधुरेणुः कटम्भरः । कटभी तु प्रमेहार्शो- नाडीव्रणविषक्रमीन् । हन्त्युष्णा कफकुष्ठघ्नी कटूरूक्षा च कीर्त्तिता । तत्फलं तुवरं ज्ञेयं विशेपात् कफशुक्र- हृत् । भा० वप्र० उक्तपर्य्यायगुणा । ३ अपराजितायाञ्च अत्रापपाजिता (काँटाशिरीष) वृक्षभेदः रत्नमाला ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1619,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कटभी, स्त्री, (कटवद् भाति । कट + भा + डः । गौ- रादित्वात् ङीष् ।) ज्योतिष्मती लता । इत्यमरः । २ । ४ । १५० ॥ नया फटिकी इति भाषा । अप- राजिता । वृक्षभेदः । तत्पर्य्यायः । नाभिका २ शौण्डी ३ पाटली ४ किणिही ५ मधुरेणुः ६ क्षुद्रश्यामा ७ कैडर्य्यः ८ श्यामला ९ । अस्या गुणाः । कटुत्वम् । उष्णत्वम् । गुल्मविषाध्मानशूलदोष- नाशित्वम् । वातकफाजीर्णरोगशमताकारित्वम् । श्वेता चेत् गुणयुक्तत्वञ्च । “तत्फलं तद्गुणं ज्ञेयं विशेषात् कफशुक्रकृत्” । इति राजनिर्घण्टः ॥ (यथा भावप्रकाशे । “कटभी तु प्रमेहार्शोनाडीव्रणविषक्रिमीन् । हन्त्युष्णा कफकुष्ठघ्नी कटुरुष्णा च कीर्त्तिता” ॥) वृक्षभेदः । काँटाशिरीष इति ख्यतः । इति रत्नमाला ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-009-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "कटभी" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें