🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:03:11 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मार
māra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मार १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. कामदेव । उ॰—(क) क्रीडत गिलोल जब लाल कर तब मार जानि चापक सुमन ।—पृ॰ रा॰, १ । ७२७ । (ख) ऐसौ और न जानिवी जग अनिति कर नार । जामँ उपज्यौ सरन सौ ताकौ वेधन मार ।— स॰ सप्तक, पृ॰ ३६५ ।
२. विघ्न ।
३. विष । जहर ।
४. धतूरा ।
५. मारण । मार डालना । वध (को॰) ।
६. मृत्यु । मौत । मरण (को॰) ।
मार २ संज्ञा स्त्री॰ [हि॰ मारना]
१. मारने की क्रिया या भाव ।
२. आघात । चोट ।
३. जिस वस्तु पर मार पड़े । निशाना ।
४. मार पीट ।
५. कष्ट । पीड़ा । क्लेश ।
६. युद्ध । लड़ाई । यौ॰—मारकाट । मारधाड़=मारपीट । मारपछड़=लड़ाई झगड़ा या मार पेच । मारपेच ।
मार ३ अव्य॰ [हि॰ मारना]
१. अत्यंत । बहुत । उ॰— (क) सुनत द्वारावती मार उतसाँ भयो... ।—सूर (शब्द॰) । (ख) सान की अटारी चित्रसारी मार जारी जैसे घास की अटारी जर गई फिरे बाँस ते ।— राम (शब्द॰) ।
मार पु ४ संज्ञा स्त्री॰ [हि॰ पाला] माल । उ॰— असल कपोलै आरसी बाहू चंपक मार ।—केशव (शब्द॰) ।
मार ५ संज्ञा स्त्री॰ [देश॰] काली मिट्टि की जमिन । करैल । मट्टी का भूमि । मरवा भूमि ।
मार संज्ञा पुं॰ [फा॰] सर्प । साँप । उ॰— कई मार हुआ है कई नवल कई प्यासा झूका कँई जल ।— दक्खिनी पृ॰ ३२४ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मार mfn. (√ मृ) killing, destroying
मार m. death, pestilence, VarBṛS.; AV.Pariś.
slaying, killing, Rājat. (cf. पशु-म्˚)
an obstacle, hindrance, Vās.
the passion of love, god of love, Hariv.; Kāv.; Kathās.
(with Buddhists) the Destroyer, Evil One (who tempts men to indulge their passions and is the great enemy of the Buddha and his religion; four Māras are enumerated in Dharmas. 80, viz. स्कन्ध-, क्लेश-, देवपुत्र-, and मृत्यु-म्˚; but the later Buddhist theory of races of gods led to the figment of millions of Māras ruled over by a chief Māra), MWB. 208 &c.
the thorn-apple, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (811,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मारः [मृ-घञ्] 1 Killing, slaughter, slaying; अशेषप्राणिनामासीदमारो दश वत्सरान् Rāj. T. 5. 64. --2 An obstacle, hinderance, opposition. --3 The god of love; श्यामात्मा कुटिलः करोतु कब रीभारोपि मारोद्यमं Gīt. 3; (where मार primarily means ‘killing’); Nāg. 1. 1. --4 Love, passion. --5 The thorn-apple (धत्तूर). --6 An evil one, a destroyer; (according to Buddhists). --7 Death. --Comp. --अंक a. ‘marked by love’, displaying signs of love; मारांके रतिकेलिसंकुलरणारंभे Gīt. 12. --अभिभूः (भुः ?) an epithet of a Buddha. --अरिः, --रिपुः Śiva. --आत्मक a. murderous; कथं मारात्मके त्वयि विश्वासः कर्तव्यः H. 1. --जित् m. an epithet of Śiva. {2} of a Buddha.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0861-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मार पु० मृ--घञ् । १ मरणे । मारयति मृ--णिच्--अच् । २ कामदेवे ३ विघ्ने मेदि० । ४ धुस्तूरे च शब्दच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4750,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मारः, पुं, (मृ + भावे घञ् ।) मृतिः । (यथा, बृहत्संहितायाम् । ३ । ३१ । “क्षुन्मारकृद्घटनिभः खण्डो नृपहा विदी- धितिर्भयदः ।”) म्रियन्ते प्राणिनोऽनेन । मृ + घञ् ।) काम- देवः । (यथा, नैषधे । ४ । ७९ । “अनुममार न मार ! कथं नु सा रतिरतिप्रथितापि पतिव्रता । विरहिणीशतघातनपातकी दयितयापि तयासि किमुज्झितः ॥”) विघ्नः । इति मेदिनी । रे, ७६ ॥ (मृ + णिच् + घञ् ।) मारणम् । इति हेमचन्द्रः । २ । ३६ ॥ धुस्तूरः । इति शब्दचन्द्रिका ॥ मारगणोत्पत्ति- र्यथा, -- माकेण्डेय उवाच । “मनोभवस्य वचनं श्रुत्वाथ चतुराननः । विवक्षुरपि तद्वाक्यं श्रुत्वानुत्साहकारकम् ॥ सर्व्वस्य मोहने ब्रह्मा चिन्ताविष्टोऽभवन्नहि । समर्थो मोहितुमिति निशश्वास मुहुर्मुहुः ॥ निश्वासमारुतात्तस्य नानारूपा महाबलाः । जाता गणा लोलजिह्वा लोलाश्चातिभयङ्कराः तुरङ्गवदनाः केचित् केचिद्गजमुखास्तथा । सिंहव्याघ्रमुखाश्चान्ये श्ववराहखराननाः ॥ [] ऋक्षमार्ज्जारवदनाः शरभास्याः शुकाननाः । प्लवगोमायुवक्त्राश्च सरीसृपमुखाः परे ॥ गोरूपा गोमुखाः केचित्तथा पक्षिमुखाः परे । महादीर्घा महाह्रस्वा महास्थूला महाकृशाः ॥ पिङ्गाक्षा विरलाक्षाश्च त्र्यक्षैकाक्षा महो- दराः । एककर्णास्त्रिकर्णाश्च चतुष्कर्णास्तथापरे । स्थूलकर्णा दीर्घकर्णा बहुकर्णा विकर्णकाः । दीर्घाक्षा स्थूलनेत्राश्च सूक्ष्मनेत्रा विदृष्टयः ॥ चतुष्पादाः पञ्चपादास्त्रिपादैकपदास्तथा । ह्रस्वपादा दीर्घपादाः स्थूलपादा महापदाः ॥ एकहस्ताश्चतुर्हस्ता द्विहस्तास्त्रिशयास्तथा । विहस्ताश्च विरूपाक्षा गोधिकाकृतयः परे ॥ मनुष्याकृतयः केचित् शिशुमारमुखाः परे । क्रौञ्चाकारा बकाकारा हंससारसरूपिणः ॥ तथैव मद्गुरबककङ्ककाकमुखास्तथा । अर्द्धनीला अर्द्धरक्ताः कपिलाः पिङ्गलास्तथा ॥ नीलाः शुक्लास्तथा पीता हरिताश्चित्ररूपिणः । अवादयन्त ते शङ्खान् पटहान् परिवादिनः ॥ मृदङ्गान् डिण्डिमांश्चैव गोमुखान् पणवांस्तथा । सर्व्वे जटाभिः पिङ्गाभिस्तुङ्गाभिश्च करान्विताः ॥ निरन्तराभिर्व्विप्रेन्द्रा गणाः स्यन्दनगामिनः । शूलहस्ताः पाशहस्ताः खड्गहस्ता धनुर्धराः ॥ शक्त्यङ्कुशगदाबाणपट्टिसप्रासपाणयः । नानायुधा महानादं कुर्व्वन्तस्ते महाबलाः ॥ मारय च्छेदयेत्यूचुर्ब्रह्मणः पुरतो गणाः । तेषान्तु वदतां तत्र मारय च्छेदयेत्युत । योगनिद्राप्रभावात् स विधिर्वक्तुं प्रचक्रमे ॥ अथ ब्रह्माणमाभाष्य तान् दृष्ट्वा मदनो गणान् । उवाच वारयन् वक्तुं गणानामग्रतः स्मरः ॥ मदन उवाच । किं कर्म्मैते करिष्यन्ति कुत्र स्थास्यन्ति वा विधे ! । किं नामधेया एते वा तत्रैतान् विनियोजय ॥ नियुज्यैतान् निजे कृत्ये स्थानं दत्त्वा च नाम च । कृत्वा पश्चान्महामायाप्रभावं कथयस्व मे ॥” मार्कण्डेय उवाच । “अथ तद्वाक्य माकर्ण्य सर्व्वलोकपितामहः । गणान् समदनानाह तेषां कर्म्मादिकं दिशन् ॥ ब्रह्मोवाच । “एते तूत्पन्नमात्रा हि मारयेति यदब्रुवन् । मुहुर्मुहुरतोऽमीषां नाम मारेति जायताम् ॥ मारात्मकत्वादप्येते माराः सन्तु च नामतः । सदैव विघ्नं जन्तूनां करिष्यन्ति विनार्च्चनम् । तवानुगमनं कर्म्म मुख्यमेषां मनोभव ! ॥ यत्र यत्र भवान् याता स्वकर्म्मार्थं यदा यदा । गन्तारस्तत्र तत्रैते साहाय्याय तदा तदा ॥ चित्तोद्भ्रान्तिं करिष्यन्ति त्वदस्त्रवशवर्त्तिनाम् । ज्ञानिनां ज्ञानमार्गञ्च विघ्नयिष्यन्ति सर्व्वदा ॥ यथा सांसारिकं कर्म्म सर्व्वे कुर्व्वन्ति जन्तवः । तथा चैते करिष्यन्ति सविघ्नमपि सर्व्वतः ॥ इमे स्यास्यन्ति सर्व्वत्र वेगिवः कामरूपिणः । [] त्वमेवैषां गणाध्यक्षः पञ्चयज्ञाङ्गभोजिनः । नित्यक्रियावतां तोयभोगिनोऽपि भवन्त्विमे ॥” इति कालिकापुराणे ६ अध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-705-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मार" आता है (14)
घात प्रहार । चोट । मार । धक्का । जरबअभिघात चोट पहुँचना । प्रहार । मार । ताड़ना । पुरूष की बाई ओर और स्त्री की दाई…प्रहार आघात । वार । चोट । मारआहति चोट । मारमयूरक अपामार्ग । चिचड़ारंद बंड़ी इमारतों की दीवारों के वे छेद जो रोशनी और हवा आने के लिये रखे जात…आघात घक्का । ठोकरव्याघात विघ्न । खलबल । बाधा । क्रि॰ प्र॰—पड़ना ।—होनाकलध्वनि मधुर ध्वनि । कोमल आवाज । सुरीली आवाजकामदेव पुरुष के संयोग की प्रेरणा करने वाला एक पौराणीक देवता जिसकी स्त्री रति,…अघात क्षति या घात का अभाव को॰चोट एक वस्तु पर किसी दूसरी वस्तु का वेग के साथ पतन या टक्कर । आघात । प्रहा…कुटंत † संज्ञा स्त्री॰झप्पर † संज्ञा पुं॰
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें