🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:19:21 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अभिघात
abhighāta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अभिघात संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ अभिघातक, अभिघाती]
१. चोट पहुँचना । प्रहार । मार । ताड़ना । पुरूष की बाई ओर और स्त्री की दाई ओर का मसा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अभि-घात m. (√ हन्), striking, attack
infliction of injury, damage, Mn. xii, 77, &c.
striking back, driving away, warding off
abrupt or vehement articulation (of Vedic text), VPrāt.
अभि-घात n. an irregular combination of consonants i.e. the combination of the fourth letter of gutturals, cerebrals, &c. with the first or third letter, of the second with the first letter, and of the third with the second letter of those classes of consonants.
अभि-घात See s.v.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (62,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अभिघात, --घातक, --तकिन् &c. See under अभिहन्.
अभिघातः 1 Striking, (fig. also); beating, smiting, attack, injury, hurt; तटाभिघातादिव लग्नपंके Ku. 7. 49; शीतातपाभिघातान् Ms. 12. 77 attacks of heat and cold; so दुःख˚, शोक˚ &c. --2 (In Vaiśeṣika phil.) Striking against (such as gives rise to sounds &c.), regarded as a kind of संयोग. --3 Striking back, driving or warding off. --4 Extirpation, complete destruction or removal; दुःखत्रयाभिघाताज्जिज्ञासा तदभिघातके हेतौ Sāṅ. K. 1. --5 Abrupt or vehement articulation of words (as of Vedic texts); sudden shock. --तं 1 The combination of the 4th letter of any class with the first or third letter of that class; of the second with the first; and of the third with the second letter of any class; अभिघातं स्यात्पूर्वं वेदद्वित्र्यादिवर्णाश्चेत् । नववर्गाणां नवतो धरणीचंद्रद्विरामाद्याः Śabdak. --2 A harsh pronunciation caused by the neglect of Saṃdhi rules.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0128-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अभिघात पु० अभि + हन--भावे घञ् । १ निःशेषहनने समू- लनाशने “दुःखत्रयाभिघाताज्जिज्ञासा तदभिघातके हेतौ” सां० का० । २ ताडने । “तडाभिघातादिव लग्नपङ्के” कुमा० । अभिहन्यतेऽस्मै फलाय उद्दिश्यार्थे बा० घञ् । द्रव्यान्तरक्रियया उत्पादितद्रव्यान्तरसंयोगे, वैशेषि- कोक्ते शब्दहेतौ, संयोगिनोर्मिथोविभागजनकक्रिया- हेतौ च ३ संयोगभेदे । यथोक्तं “नोदनाभिघातात् संयुक्तसंयोगाच्च पृथिव्यां कर्म्मेति वै० सू० । “यः संयोगः शब्दनिमित्तकारणं, यज्जनितं कर्म्म संयोगिनोः परस्पर- विभागहेतुश्च भवति स संयोगविशेषोऽभिघातः नोदनं तु तद्विलक्षणः संयोगः । ताभ्यामप्रि प्रत्येकं कर्म्म जन्यते पङ्का- ख्यायां पृथिव्यां चरणेन नोदनात् चरणाभिघाताच्च कर्म्म जायते तत्र पङ्कः समवायिकारणम् नोदनाभिघातौ यथा यथमसवायिकारणम् गुरुत्ववेगप्रयत्ना निमित्तकारणानि संयुक्तसंयोगात् नोदनाभिघाताद्वा पङ्के कर्म पङ्कस्थिते घटा दावपि, तत्समकालमेव कर्मदर्शनादिति” श० उपम्करः । “आत्मसंयोगप्रयत्नाभ्यां हस्ते कर्म, तथा हस्तसंयोगाच्च मुषले, अभिघातजे मुषले कर्म्मणि व्यतिरेकादकारणं हस्त- संयोगः” बै० सू० तथात्मसंयोगात् हस्तकर्मणि, अभिघाता- न्मुषलसंयोगाच्च हस्ते कर्म “आत्मजन्या भवेदिच्छा इच्छा- जन्या भवेत् कृतिः कृतिजन्या भवेच्चेष्टा चेष्टाजन्या भवेत् क्रिये” त्युक्तिममुसृत्याह आत्ससंयोगप्रयत्नाभ्यां हस्तेसमवाथि- कारणे कर्म, तस्य च कर्मणः प्रयत्नवदात्मसंयोगोऽसमवायि कारणं प्रयत्नस्तु निमित्तकारणम् प्रयत्नवदात्मसंयोगासमवायि कारणिका च क्रियैव चेष्टा । तथा उत्क्षेपबद्धस्तसंयोगात् मुषले उत्क्षेपणं कर्म जायते । तथाच प्रयत्नवदात्मसंयुक्ते- न हस्तेन यो मुषलस्य संयोगः स तत्रासमायिकारणम् मुषलं समवायिकारणमिति । उदूखलाभिहतस्य मुषलस्य कर्म- यदुत्पपतनं जायते तत्र कारणमाह । मुषलादौ उत्पतन कर्मणि अभिघात एव हेतुः, न तु हस्तसंयोगः तस्य तं प्रति कारणत्वेनान्ययासिद्धत्वात् तद्व्यतिरेकेऽपि अभिघात- [] मात्रेण अभिहतप्रधानगुरुद्रव्य संयोगेनैव उत्पतनदर्शनात् यथा भूम्यादौ हस्तेन वेगक्षिप्तलोष्टादेर्हस्तयोगं विनाऽपि उत्पत्ति र्दृश्यतेऽत उत्पतने अभिघात एव असमनायि- कारणम् “अभिघातात् मुषले संयोगाद्धस्ते कर्म” वै० सू० अभिघातात् अभिघातजनितसंस्कारजनितात् हस्तमुषल- संयोगात् हस्ते उत्पतनं कर्म तत्र मुषलसंयोगोऽसमायि- कारणम् । तीव्रवेगप्रयुक्तक्रियाजनितः संयोगः शब्दहेतुः । “तृतीयः स्यात् कर्म्मजोऽपि द्विधैव परिकीर्त्तितः अभि- घातोनोदनञ्च शब्दहेतुरिहादिमः । शब्दाहेतुर्द्वितीयः स्यादिति” “शब्दोध्वनिश्च वर्ण्णश्च मृदङ्गादिभवोध्वनिः । “कण्ठसंयोगादिजन्यावर्ण्णास्ते कादयोमता” इति च भाषा० अतएवोक्तम् “कण्ठताल्वाद्यभिघातजन्यः शब्दः” इति वृद्धैः । शिक्षायामप्युक्तम् “आत्मा बुद्ध्या समेत्यार्थान् मनोयुङ्क्ते विवक्षया । मनः कामाग्निमाहन्ति स प्रेरयति मारुतम् । सो दीर्ण्णो मूर्द्ध्न्यभिहतो वक्त्रमापद्य मारुतः वर्ण्णान् जनयते” इति । स उदीर्णः सन्धिः पादपूरणार्थः । मृदङ्गादौ तीव्रवेगेन काष्ठादिताडनसंयोगे शब्दोजन्यते इति लौके प्रसिद्धिः । वृक्षादौ प्रवलतरवायुसंयोगाच्च- शब्दो ध्वन्यात्मक एव । मृदुवेगेन क्रियया संयोगे नोदनरूपे न शब्दः इति तस्यं शब्दाहेतुत्वमुक्तम् अधिकं नोदनशब्दे वक्ष्यते । “अभिघातोऽस्त्यस्य अर्श० अच् । अभिघातयुक्ते त्रि० “अभिघातं स्यात् पूर्व्वं वेदद्वित्र्यदि- वर्णायेत् । नववर्गाणां नवतो धरणीचन्द्रद्विरामाद्या” इति केरलोक्ते वर्णभेदे, न० शब्दकल्पद्रुमः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0286-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अभिघातः, पुं, (अभि + हन् + भावे घञ् ।) दण्डा- दिभिरभिहननं । आघातः । यथा, -- “अभिघाताभिचाराभ्यामभिषङ्गाभिशापतः” । इति माधवकरः ॥ प्रश्नादौ कवर्गादिवर्गाणां पूर्व्व- स्थितचतुर्थद्वितीयतृतीयचतुर्थवर्णाः क्रमेण पर- स्थितवर्गैकैकद्वित्रिवर्णयुक्ताः । तत्र क्ली । यथा -- “अभिघातं स्यात् पूर्व्वं वेदद्वित्र्यब्धिवर्णाश्चेत् । नगवर्गाणां परतो धरणीचन्द्रद्विरामाढ्याः” ॥ इति केरलग्रन्थः ॥ (प्रहारः । अभिहननं । आ- घातः । “चञ्चद्भुजभ्रमितचण्डगदाभिघात- संचूर्णितोरुयुगलस्य सुयोधनस्य” । इति वेणीसंहारे । सङ्घर्षणं । संमर्द्दः । पीडनं । क्लेशदानं । शोकक्षोभः । “सम्भवांश्च वियोनीषु दुःखप्रायासु नित्यशः । शीतातपाभिघातांश्च विविधानि भयानि च” ॥ इति मनुः । प्रतीकारः । अपसारणं ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-072-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अभिघात" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें