🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:37:18 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मन्मथ
manmatha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मन्मथ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. कामदेव ।
२. कपित्थ । केथ ।
३. कामर्चिता ।
४. साठ संवत्सरों में से उनतीसवें संवत्सर का नाम । यौ॰— मन्नथमन्मथ=कामदेव के मन को मथनेवाला, अत्यंत आकर्षक वा सौदर्यशील ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मन्मथ m. (either an Intens. form fr. √ मथ्, or fr. मन् = मनस् + मथ, ‘agitating’; cf. मन्देह and मन्धातृ) love or the god of love, amorous passion or desire (ifc. f(आ). ), MBh.; Kāv. &c.
Feronia Elephantum, L.
the 29th (3rd) year in a 60 years' cycle of Jupiter, VarBṛS.
N. of a physician and various other men, Cat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (788,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मन्मथः 1 Cupid, the god of love; मन्मथो मां मथ्नन्निजनाम सान्वयं करोति Dk. 21; Me. 73. --2 Love, passion प्रबोध्यते सुप्त इवाद्य मन्मथः Rs. 1. 8 so परोक्षमन्मथः जनः Ś. 2. 18. --3 The wood apple. --था N. of Dākṣāyaṇī. --Comp. --आनंदः a kind of mango tree. --आलयः {1} the mango tree. {2} pudendum muliebre. --कर a. exciting love. --युद्धं amorous strife, sexual union, copulation. --लेखः a love letter; Ś. 3. 26.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0845-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मन्मथ पु० मननं मत् मन--क्विप् मथति अच् ६ त० । १ कन्दर्पे २ कपित्थवृक्षे च अमरः ३ कासचिन्तायां मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4736,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मन्मथः, पुं, (मनो मथ्नाति विकरोतीति । मन्थ् + पचाद्यच् । पृषोदरादित्वात् साधुः । अस्य नामनिरुक्तिर्यथा, ब्रह्मवैवर्त्ते । १ । ४ । ७ । “मनो मथ्नाति सर्व्वेषां पञ्चबाणेन कामिनाम् । तन्नाम मन्मथस्तेन प्रवदन्ति मनीषिणः ॥”) कामदेवः । (यथा, नैषधचरिते । ८ । २९ । “न मन्मथस्त्वं स हि नास्तिमूर्त्तिः ॥”) कपित्थवृक्षः । इत्यमरः । १ । ४ । २१ ॥ काम- चिन्ता । इति मेदिनी । थे, २२ ॥ * ॥ काम- देवस्योत्पत्तिर्यथा, -- [] “एवं चिन्तयतस्तस्य ब्रह्मणो मुनिसत्तमाः । मनसः पुरुषो वल्गुराविर्भूतो विनिःसृतः ॥ काञ्चनीचूर्णपीताभः पीनोन्नतसुनासिकः । सुवृत्तोरुकटीजङ्घो नीलावल्लितकेशकः ॥ लग्नभ्रूयुगलो लोलः पूर्णचन्द्रनिभाननः । कपाटविस्तीर्णहृदि रोमराजीविराजितः ॥ शुभ्रमातङ्गकरवत्पीननिस्तलबाहुकः । आरक्तपाणिनयनमुखपादकरोद्भवः ॥ क्षीणमध्यश्चारुदन्तः प्रमत्तगजकन्धरः । प्रफुल्लपद्मपत्राक्षः केशरघ्राणतर्पणः ॥ कम्बुग्रीवो मीनकेतुः प्रांशुर्मकरवाहनः । पञ्चपुष्पायुधो योगी पुष्पकोदण्डमण्डितः ॥ कान्तः कटाक्षपातेन भ्रामयन्नयनद्वयम् । सुगन्धिमारुताभ्रान्तं शृङ्गाररससेवितम् ॥ वीक्ष्य तं तादृशं दक्षप्रमुखा मानसाश्च ते । मरीच्याद्या दश ततो विस्मयाविष्टचेतसः ॥ औत्सुक्यं परमं जग्मुरापुर्व्वैकारिकं मनः । स चापि वेधसं वीक्ष्य स्रष्टारं जगतां पतिम् । प्रणम्य पुरुषः प्राह विनयानतकन्धरः ॥ श्रीपुरुष उवाच । किं करिष्याम्यहं कर्म्म ब्रह्मंस्तत्र नियोजय । मानाय्ये पुरुषो यस्मादुचिते शोभिते विधे ॥ अभिधानञ्च यद्योग्यं स्थानं पत्नी च या मम । तन्मे कुरुव्व लोकेश ! स्रष्टा त्वं जगतां यतः ॥ मार्कण्डेय उवाच । एवं तस्य वचः श्रुत्वा पुरुषस्य महात्मनः । क्षणं न किञ्चित् प्रोवाच स्वसृष्टावपि विस्मितः ॥ ततो मनः सुसंयम्य सम्यगुत्सृज्य विस्मयम् । उवाच पुरुषं ब्रह्मा तत्कर्म्मोद्देशमावहन् ॥ ब्रह्मोवाच । अनेन चारुरूपेण पुष्पबाणैश्च पञ्चभिः । मोहयन् पुरुषांस्त्रींश्च कुरु सृष्टिं सनातनीम् ॥ न देवा न च गन्धर्व्वा न किन्नरमहोरगाः । नासुरा न च दैत्या वा न विद्याधरराक्षसाः ॥ न यक्षा न पिशाचाश्च न भूता न विनायकाः । न गुह्यका न सिद्धाश्च न मनुष्या न पक्षिणः ॥ पशवो न मृगाः कीटाः पतङ्गा जलजाश्च ये । न ते सर्व्वे भविष्यन्ति न लक्ष्या ये शरस्य ते ॥ अहं वा वासुदेवो वा स्थाणुर्वा पुरुषोत्तम ! । भविष्यामस्तव वशे किमन्यैः प्राणधारिभिः ॥ प्रच्छन्नरूपी जन्तूनां प्रविशन् हृदये सदा । सुखहेतुः स्वयं भूत्वा कुरु सृष्टिं सनातनीम् ॥ त्वत्पुष्पबाणस्य सदा मुख्यं लक्ष्यं मनोऽस्तु च । सर्व्वेषां प्राणिनां नित्यं मदमोदकरो भवान् ॥ इति ते कर्म्म कथितं सृष्टिप्रावर्त्तकं पुनः । नामानि च गदिष्यामि यत्ते योग्यं भवि- ष्यति ॥ मार्कण्डेय उवाच । इत्युक्त्वाथ सुरश्रेष्ठो मानसानां मुखानि च । आलोक्य चासने पद्मे सूपविष्टोऽभवत् क्षणात् ॥” इति कालिकापुराणे कामप्रादुर्भावो नाम १ अध्यायः ॥ [] मार्कण्डेय उवाच । “ततस्ते मुनयः सर्व्वे तदभिप्रायवेदिनः । चक्रुस्तदुचितं नाम मरीच्यत्रिमुखास्तदा ॥ मुखावलोकनादेव ज्ञात्वा वृत्तान्तमन्यतः । दक्षादयश्च स्रष्टारः स्थानं पत्नीञ्च ते ददुः ॥ ततो निश्चित्य नामानि मरीचिप्रमुखा द्बिजाः । ऊचुः सङ्गतमेतस्मै पुरुषाय द्बिजोत्तमाः ॥ ऋषय ऊचुः । यस्मात् प्रमथ्य चेतस्त्वं जातोऽस्माकं तथा विधेः । तस्मान्मन्मथनान्मा त्वं लोके गेयो भविष्यसि ॥ जगत्सु कामरूपस्त्वं त्वत्समो न हि विद्यते । अतस्त्वं कामनाम्नापि ख्यातो भव मनोभव ! ॥ मदनान्मदनाख्यस्त्वं शम्भोर्दर्पात् सदर्पकः । तथा कन्दर्पनाम्नापि लोके ख्यातो भविष्यसि ॥ त्वदाशुगानां यद्बीर्य्यं तद्वीर्य्यं न भविष्यति । वैष्णवानाञ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मन्मथ" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें