🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:42:24 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कामदेव
kāmadeva
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कामदेव संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. स्त्री पुरुष के संयोग की प्रेरणा करने वाला एक पौराणीक देवता जिसकी स्त्री रति, साथी बसंत, वाहन कोकिल, अस्त्र फूलों का धनुष बाण है । उसकी ध्वजा पर मीन और मकर का चिन्ह है । विशेष—कहते हैं जब सती का परलोकवास हो गया, तब शिवजी ने यह विचार कर कि अब विवाह न करेंगे, समाधि लगाई । इसी बीच तारकासुर ने घोर तप कर यह वर माँगा कि मेरी मृत्यु शिव के पुत्र से हो औऱ देवताओं को सताना प्रारंभ किया । इस दु:ख से दुखीत हो देवताओं ने कामदेव से शिव की समाधि भंग करने के लिये कहा । उसने शिवजी की समाधि भंग करने के लिये उनपर अपने वाण चलाए । इसपर शिवजी नो कोप कर उसे भस्म कर डाला । इसपर उसकी स्त्री रति रोने औऱ विलाप करने लगी । शिवजी ने प्रसन्न होकर कहा कि कामदेव अब से बिना शरीर के रहेगा औऱ द्वारका में कृष्ण के घर प्रद्यूम्न के रुप में उसका जन्म होगा । प्रद्यूंम्न कामदेव के अवतार कहे गए हैं । पर्या.—काम । मदन । मन्मथ । मार । प्रद्यूम्न । मीनकेतन । कंदर्प । दर्पक । अनंग । पंचशर । स्मर । शंबररि । मनसिज । कुसुमेष । अनन्यज । पुष्पधन्वा ।रतिपति । मकरध्वज । आत्मभू । ब्रहमसु । ऋश्वकेतु ।
२. वीर्य ।
२. संभोग की इच्छा ।
४. शिव ।
५. विष्णू (को॰ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
काम—देव m. the god of love (see काम above; according to some, son of Sahiṣṇu and Yaśo-dharā, VP.)
N. of Viṣṇu (as the god who creates, preserves, or destroys at will), Viṣṇ. xcviii, 10 (cf. BhP. v, 18, 15)
of Śiva, L.
of a poet
of a king of Jayantī-purī
N. of the author of the Prāyaścitta-paddhati
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (272,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कामदेव पु० कामएव देवः । कन्दर्पे तस्य ध्वेयरूपम् हेमा० दा० विष्णुधर्मो० उक्तं यथा । “कासदेवस्तु कर्त्तव्यः शङ्ख- पद्मविभूषणः । चापवाणकरश्चैव मदाकुञ्चितलोचनः । रतिः प्रीतिस्तथा शक्तिर्भार्य्या श्चैतास्तथोज्वला । चतस्रस्तस्य कर्त्तव्याः पत्न्योरूपमनोहराः । चत्वारश्च करास्तस्य कार्य्या भार्य्यास्तनोपगाः । केतुश्च मकरः कार्य्यः पञ्चवाणमुखो- महानिति” । काम्यते मोक्षकाङ्क्षिभिः काम्यस्तथाभूतः सन् दीव्यति द्योतते । २ परमेश्वरे । “कामदेवः कामपालः कामी कान्तः कृतागमः” विष्णुस० । चक्रदत्तोक्ते ३ घृतभेदे तत्पाकादिप्रकारो यथा तत्रैव “शणस्य कोविदारस्य वृषस्य ककुभस्य च । कल्काढ्यत्वक् [] पुष्पफलप्रस्थे पलचतुष्टथम् । अश्वगन्धा पलमिता तदर्द्धं गीक्षुरस्य च । शतावरी विदारी च शालपर्णी बला तथा । अश्वत्थस्य च शुङ्गानि पद्मवीजं पुनर्नवा । काश्मरी- फलमेतत् तु माषवीजं तथैव च । पृथग्दशपलान् भागांश्चतुर्द्रोणेऽम्भसः पचेत् । चतुर्भागावशेषन्तु कषाय मवतारयेत् । मृद्वीकां पद्मकं कुष्ठं पिप्पलीं रक्तचन्दनम् । बालक नागपुष्पञ्च आत्मगुप्ताफलं तथा । नीलोत्पलं शारिवे द्वे जीवनीयं विशेषतः । पृथक्कर्षसमञ्चैव शर्क रायाः पलद्वयम् । रसस्य पोण्ड्रकेक्षूणामाढकं तत्र दापयेत् । चतुर्गुणेन पयसा घृतप्रस्थं विपाचयेत् । रक्तपित्तं क्षतक्षीणं कामलां वातशोणितम् । हृल्लासकं तथा शोथं वर्णभेदं स्वरक्षयम् । अरोचकं मूत्रकृच्छ्रं पार्श्वशूलञ्च नाशयेत् । एतद्राज्ञां प्रयोक्तव्यं बह्वन्तः- पुरचारिणाम् । स्त्रीणाञ्चैवानपत्यानां दुर्बलानाञ्च देहि- नाम् । क्लीवानामल्पशुक्राणां जीर्णानामल्परेतसाम् । श्रेष्ठं बलकरं हृद्य दृष्यं पेयं रसायनम् । ओजस्तेज स्करञ्चैव आयुःप्राणविवर्द्धनम् । संवर्द्धयति शुक्रञ्च पुरुषं दुर्बलेन्द्रियम् । सर्व्वरोगविनिर्मुक्तस्तोयसिक्तो यथा द्रुमः । कामदेव इति ख्यातः सर्व्वरोगेषु शस्यते” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1893-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कामदेव" आता है (60)
रम कामदेवमदन कामदेवमार कामदेवसमर पु ^१ संज्ञा पुं॰ काम के देवता । कामदेवकंजन कामदेवस्मर कामदेव । मदनमनसिज कामदेवमन्मथ कामदेवकंदर्प कामदेव । यौ॰—कंदर्पकूप = भग । योनि । कन्दर्पज्वर = काम का ज्वर । कंदर्…मनसिशय कामदेवमुर्मुर कामदेववैसारिण मछली । यौ॰—वैसारिणकेतन= मीनकेतन । कामदेवप्रद्युम्न कामदेव । कंदर्पइराज कामदेवरिधम कामदेवपंचशर कामदेव के पाँच वाणमधुसख कामदेवमनोभव कामदेववरीषु कामदेवश्रीज कामदेव । मदनअंगहीन अनंग । कामदेवअनन्यज कामदेवमकरांक कामदेवमापत्य कामदेवरतिपति कामदेवरतिरमण कामदेवकलाकेलि कामदेवपुष्पशर कामदेवमकरकेतन कामदेवमकरध्वज कामदेव । कंदपंपुष्पचाप कामदेव । पुष्पधन्वापुष्पेषु कामदेवरागचूर्ण कामदेवकमन कामुक । कामीकाम इच्छा । मनोरथ । यौ.—कामद । कामप्रदखरु अश्व । घोड़ा । दाँतअनंग बिना शरीर का । देहरहितइष्म इच्छुकईष्म वसंत ऋतुकंतु प्रसन्नमादन लोगरमति नायकसंबर निग्रह । निरोध । प्रतिबंध । रोकदर्पक दर्प करनेवाला व्यक्तिनमुचि एक ऋषि का नामशर्वर अंधकार । अँधेराअभिरूप शिवकिंकिर हाथी का मस्तकअव्यक्त जो स्पष्ट न हो । अप्रत्यक्ष । अगोचरकार्ष्णि कृष्ण के पुत्र, प्रद्युम्नकिंकिरात अशोक का पेड़मदयित्नु मादक । उल्लासकअशरीर शरीररहित । आकारविहीनआत्मज पुत्र । लड़कामन्मन दंपति की गोपनीय एवं मंदस्वर में की जानेवाली बातचीतरामिल रमणशरीरज रोग । बीमारीबहुरूप अनेक रूप धारण करनेवालाहृच्छय हृदय में शयन या निवास करनेवालाआत्मयोनि ब्रह्मा
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें