🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:34:12 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अनंग
anaṃga
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अनंग १ वि॰ [सं॰ अनङ्ग]
१. बिना शरीर का । देहरहित । उ॰— (क) अंगी अनंग की मूढ़ अमूढ़ उदास अमीत की मीत सही को । सो अथवै कबहुँ जनि केशव जाके उदात उदै सबाही को ।—केशव (शब्द॰) । (ख) मुझको प्यारी के पास पहुँचने के लिये अनंग, अर्थात् शरीरविहीन क्यों नहीं बना देते ।— प्रेमघन॰ भाग २, पृ॰ ४३२ ।
अनंग २ संज्ञा पुं॰
१. कामदेव । उ॰—आगे सोहै साँवरो कुँवर गोरो पाछे पाछे, आछे, मुनिवेष धरे लाजत अनंग है ।—तुलसी ग्रं, पृ॰ १६५ ।
२. आकाश (को॰)
३. मन (को॰) ।
४. वह जो अंग न हो (को॰) ।
अनंग अराति पु संज्ञा पुं॰ [सं॰ अनङ्ग+अराति] अनंग का शत्रु । महादेव । शिव । उ॰— तुम्ह पुनि राम राम दिन राती । सादर जपहु अनंग अराती । मानस— १ । १०८ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अन्-अङ्ग mf(आ)n. bodiless, incorporeal
अन्-अङ्ग (अस्), m. N. of Kāma (god of love, so called because he was made bodiless by a flash from the eye of Śiva, for having attempted to disturb his life of austerity by filling him with love for Pārvatī)
अन्-अङ्ग (अम्), n. the ether, air, sky, L.
the mind, L.
that which is not the aṅga.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (24,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अनंग a. [न. ब.] 1 Bodiless, without a body; formless, incorporeal; त्वमनंगः कथमक्षता रतिः Ku. 4. 9. --2 Different from the body. --3 Without a supplement or auxiliary. --गः Cupid (the bodiless one; so called from his having been reduced to ashes by Śiva with the fire of his third eye, when he tried to seduce the God's mind towards Pārvatī for the birth of a deliverer of the gods from Tāraka). --गं 1 Sky, air, ether. --2 The mind (आकाशस्य निरवयवत्वात् न्यायवैशेषिकमते चित्तस्य अगुणत्वेन तस्य तथात्वं). --Comp. --क्रीडा [तृ. त.] {1} amorous sports. {2} N. of a metre of two lines, the first with 16 long, and second with 32 short, syllables. --द a. [उप. स.] inspiring love; ˚देतनुभूते भुजलते K. 220 (also without Aṅgada); बाह्वोरनंगदत्वस्य बाले ते कारणे उभे Bhār. Ch. --द्वादशी N. of the 83rd chapter of भविष्योत्तरपुराण; ˚त्रयोदशीवतं, see under व्रत. --लेखः (मदनलेखः) a love letter; ˚लेखक्रिययोपयोगं (व्रजंति) Ku. 1. 7. --रंगः N. of an erotic work describing the several postures ( आसन) pertaining to sexual intercourse. --शत्रुः, --असुहृत् &c. N. of Śiva. --शेखरः N. of a metre of four lines, each with 15 iambic feet.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0055-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अनङ्ग न० नास्ति अङ्गमाकारो यस्य । आकाशे, चित्ते च । कन्दर्पे पु० । अङ्गशून्यमात्रे त्रि० । तत्राकाशस्य निर- वयवत्वात्, न्यायवैशेषिकनये चित्तस्याणुत्वेन च निरवयवत्वा- त्तथात्वम् । कामस्य हरनेत्रेण दग्धाङ्गत्वात् अनङ्गत्वम् । तत्कथा च शिवपुराणे “कामोधनुषि संयोज्य पुष्पबाणं तदा मुने! पार्वतीसम्मुखे स्थाणौ मोक्तुकामो व्यव- स्थितः । हरस्तु धैर्य्यमालम्बा किमेतदिति चिन्तयन् । ददर्श पृष्ठतः कामं पुष्पवाणधनुर्धरम् । विवृद्धमन्योस्त- स्याथ तृतीयनयनान् मुने! । स्फुरन्नुदर्च्चिरग्निस्तु पपात मदनोपरि । क्रोधं संहर हे देव! इति यावत् वदन्ति खे । इन्द्रादिसकला देवास्तावद्भस्मीचकार तम्” इति ॥ “त्वमनङ्गः कथमक्षता रतिरिति” “तनुतां दुःखमनङ्ग! मोक्ष्यतीति” च कुमा० । अङ्गमुपकरणं न० त० । अङ्ग- भिन्ने । न० ब० । तच्छून्ये त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0144,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अनङ्गं, क्ली, (नास्ति अङ्गमवयवो यस्य तत् ।) आकाशं । मनः । इति मेदिनी ।
अनङ्गः, पुं, (नास्ति अङ्गं कायो यस्य सः ।) कामदेवः । इत्यमरः ॥ (यथा मेदिनी । “अनङ्गो मदनेऽनङ्ग- माकाशमनसोरपि” ॥) अङ्गरहिते वाच्यलिङ्गः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-041-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अनंग" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें