🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:53:29 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

संबर
saṃbara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
संबर संज्ञा पुं॰ [सं॰ सम्बर]
१. निग्रह । निरोध । प्रतिबंध । रोक ।
२. सेतु । बाँध । पुल (को॰) ।
३. दे॰ शंबर । यौ॰—संबररिपु = मनसिज । कामदेव ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सम्बर v.l. for शम्बर, सं-वर, and सम्-भर (qq.vv.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1178,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
संबरः 1 A dam, bridge. --2 A kind of deer. --3 N. of a demon slain by Pradyumna; see शंबर and प्रद्युम्न. --4 N. of a mountain. --रं 1 Restraint. --2 Water. --3 A kind of religious observance (with the Buddhists). --Comp. --अरिः, --रिपुः Cupid.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1104-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सम्बर न० सम्ब--अरन् । १ जले अमरः अयं तालव्यादि अ- जयः । २ बौद्धव्रतभेदे मेदि० । ३ संयमे त्रि० ४ सेतौ हे- मच० ५ दैत्यभेदे ६ मृगभेदे ७ मीनभेदे पुंस्त्री० स्त्रियां ङीष् । ८ पर्वतभेदे च पु० शब्दर० । ९ जैनभेदे १० जिन- मतप्रसिद्धपदार्थभेदे । स च आस्रवनिरोधरूपः गुप्तिसमि- त्यादिः अर्हत्शब्दे ३८४ पृ० तस्योद्देशः ३८५ पृ० च तल्ल- क्षणं दृश्यम् । संवर इत्येव अन्तस्थवमध्यः पाठः तत्रार्थे ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5243,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
संव(म्ब)रं, क्ली, (संव्रियते इति । सं + वृ + अप् ।) संयमः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ बौद्धव्रतविशेषः । इति मेदिनी ॥ जलम् । इत्यमरः । १ । १० । ४ ॥ “सम्बति सम्बरम् । सम्ब सर्पणे पूर्व्वेण अर सम्बरं दन्त्यादि । शम्ब गतावित्यस्मादरे ताल- व्यादि च । ‘क्लीवन्तु सम्बरं नीरबौद्धव्रतविशेषयोः । विशेषे पुंसि दैत्यस्य मत्स्यस्य हरिणस्य च ॥’ इति दन्त्यादौ रभसः ॥ ‘शम्बरो हरिणे दैत्ये मत्स्ये च सलिले स्मृतः ॥’ इति तालव्यादावजयः ।” इति भरतः ॥
संव(म्ब)रः, पुं, (संवृणोति आवृणोति जलमिति । सं + वृ + अच् ।) सेतुः । यथा । सेतौ पल्यालि- संवराः । इति हेमचन्द्रः ॥ दैत्यविशेषः । हरिणविशेषः । मत्स्यविशेषः । शैलविशेषः । जिनविशेषः । इति मेदिनी ॥ स तु भाव्यर्हन् । इति हेमचन्द्रः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-311-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "संबर" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें