🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:43:15 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मृग
mṛga
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मृग संज्ञा पुं॰ [सं॰] [स्त्री॰ मृगी]
१. पशुमात्र, विशेषतः वन्य पशु । जंगली जानवर ।
२. हिरन । विशेष—मृग नौ प्रकार के कहे गए हैं—मसूरु, रोहित, न्यंकु, संबर, वभ्रुण, रुरु, शश, एण और हरिण । विशेष दे॰ हिरन ।
३. हाथियों की एक जाति जिसकी आँखें कुछ बड़ी होती है और गंडस्थल पर सफेद चिह्न होता है । उ॰—च्यारि प्रकार पिष्षि बन वारन । भद्र मंद मृग जाति सधारन ।—पृ॰ रा॰, २७ ।४ ।
४. मार्गशीर्ष । अगहन का महीमा ।
५. मृगशिरा नक्षत्र ।
६. एक यज्ञ का नाम ।
७. मकर राशि ।
८. अन्वेषण ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मृग m. (prob. ‘ranger’, ‘rover’) a forest animal or wild beast, game of any kind, (esp.) a deer, fawn, gazelle, antelope, stag, musk-deer, RV. &c. &c.
the deer or antelope in the moon (i.e. the spots on the disk supposed to resemble those of an antelope as well as a hare)
the d˚ or ant˚ in the sky (either the Nakṣatra Mṛga-śiras or the sign of the zodiac Capricorn; also in general the 10th arc of 30 degrees in a circle), Sūryas.; VarBṛS. &c.
an elephant with partic. marks (accord. to L. ‘one the secondary marks of whose body are small’), R.; Var.
a large soaring bird, RV. i, 182, 7 &c.
N. of a demon or Vṛtra in the form of a deer slain by Indra, ib. i, 80, 7 &c.
of a celestial being (occupying a partic. place in an astrol. house divided into 81 compartments), VarBṛS.; Hcat.
of a partic. class of men whose conduct in coitus resembles that of the roebuck, L.
of the district in Śāka-dvīpa inhabited principally by Brāhmans, MBh. (B. मङ्ग); of the Brāhmans themselves, VP. (v.l. मग)
of a horse of the Moon, VP.
musk (= मृग-नाभि or -मद), VarBṛS.
a partic. Aja-pāla sacrifice, L.
search, seeking, asking, requesting, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (828,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मृगः [मृग्-क] 1 (a) A quadruped, an animal in general; नाभिषेको न संस्कारः सिंहस्य क्रियते मृगैः । विक्रमार्जितराज्यस्य स्वयमेव मृगेंद्रता; see मृगाधिप below. (b) A wild beast. --2 A deer, an antelope; विश्वासोपगमादभिन्नगतयः शब्दं सहंते मृगाः Ś. 1. 14; R. 1. 40, 50; आश्रममृगोयं न हंतव्यः Ś. 1. --3 Game in general. --4 The spots on the moon represented as an antelope. --5 Musk. --6 Seeking, search. --7 Pursuit, chase, hunting. --8 Inquiry, investigation. --9 Asking, soliciting. --10 A kind of elephant. --11 N. of a particular class of men; मृगे तुष्टा च चित्रिणी; वदति मधुरवाणीं दीर्घनेत्रोऽ तिभीरुश्चपलमतिसुदेहः शीघ्रवेगो मृगोऽयम् Śabdak. --12 The lunar mansion called मृगशिरश् --13 The lunar month called मार्गशीर्ष. --14 The sign Capricornus of the zodiac. --15 N. of a district in Śākadvīpa. --Comp. --अक्षी a fawn-eyed or deer-eyed woman. --अंकः {1} the moon. {2} camphor. {3} the wind. --अंगना a doe. --अजिनं a deer's skin. --अंडजा musk. --अद् m., --अदनः, --अंतकः a small tiger or hunting leopard, hyena --अधिपः, --अधिराजः a lion; केसरी निष्ठुरक्षिप्तमृगयूथो मृगाधिपः Śi. 2. 53; मृगाधिराजस्य वचो निशम्य R. 2. 41. --अरातिः {1} a lion. {2} a dog. --अरिः {1} a lion. {2} a dog. {3} a tiger. {4} N. of a tree. --अशनः a lion. --आजीवः {1} a hunter. {2} a hyena. --आविध् m. a hunter. --आस्यः the sign Capricornus of the zodiac. --इंद्रः {1} a lion; ततो मृगेंद्रस्य मृगेंद्रगामी [] R. 2. 30. {2} a tiger. {3} the sign Leo O the zodiac. ˚आसनं a throne. ˚आस्यः an epithet of Śiva. ˚चटकः a hawk. --इष्टः a variety of jasmine. --ईक्षणा a fawn-eyed woman. --ईश्वरः {1} a lion. {2} the sign Leo of the zodiac. --उत्तमः the best antelope. --उत्तमं, --उत्तमांगं the constellation मृगशिरस्. --काननं {1} a park. {2} a forest abounding in game. --गामिनी a kind of medicinal substance. --चारिन् a. acting like a deer (as a devotee); leading a deer's life; V. 4. --जलं mirage. ˚स्नानं bathing in the waters of the mirage; i. e. an impossibility. --जीवनः a hunter, fowler. --तृष्, --तृषा, --तृष्णा, --तृष्णि, --तृष्णिका, f. mirage; मृगतृष्णांभसि स्नातः; see खपुष्प; जातः सखे प्रणयवान्मृगतृष्णिकायां Ś. 6. 15. --दंशः, --दंशकः a dog. --दावः a park, preserve. --दृश् f. a fawn-eyed woman; तदीषद्विस्तारि स्तनयुगलमासीन्मृगदृशः U. 6. 35. (--m.) the sign Capricornus of the zodiac. --द्युः a hunter. --द्विष् m. a lion. --धरः the moon. --धूर्तः, धूर्तकः a jackal. --नयना a fawn-eyed woman. --नाभिः {1} musk; Ku. 1. 54; Rs. 6. 13; Ch. P. 8; R. 17. 24. {2} the musk-deer; R. 4. 74. ˚जा musk. --पतिः {1} a lion. {2} a roe-buck. {3} a tiger. --पालिका the musk-deer. --पिप्लुः the moon. --पोतः --पोतकः a fawn. --प्रभुः a lion. --प्रियं grass growing on mountains. --ब (व) धाजीवः a hunter. --बंधिनी a net for catching deer. --भोजना bitter apple. --मदः musk; कुचतटीगतो यावन्मातर्मिलति तव तोयैर्मृगमदः G. L. 7; मृगमदतिलकं लिखति सपुलकं मृगमिव रजनीकरे Gīt. 7. ˚वासा a musk-bag --मंद्रः N. of a class of elephants. --मांसं venison. --मातृका a doe. --मासः the month of Mārgaśīrsha. --मुखः the sign Capricornus of the zodiac. --यूथं a herd of deer. --राज् m. {1} a lion; Śi. 9. 18. {2} a tiger. {3} the sign Leo of the zodiac. --राजः {1} a lion; R. 6. 3. {2} the sign Leo of the zodiac. {3} a tiger. {4} the moon. ˚धारिन्, ˚लक्ष्मन् m. the moon. --रिपुः a lion. --रोमं wool. ˚जं a woollen cloth. --रोचना yellow pigment. --लांछंनः --लक्ष्मन् m. the moon; अंकधिरोवितमृगश्चंद्रमा भृगलांछनः Śi. 2. 53. ˚जः the planet Mercury. --लेखा the deer-like streak on the moon; [] मृगलेखामुषसीव चंद्रमाः R. 8. 42. --लोचनः the moon. --(न, --नी) a fawneyed woman. --वल्लभः a kind of grass (कुंदर). --वाहनः wind. --व्याधः {1} a hunter. {2} Sirius or the dogstar. {3} an epithet of Śiva. --शायिका the reclining posture of a deer. --शावः a fawn; मृगशावैः सममेधितो जनः Ś. 2. 18. --शिरः, शिरस् n. --शिरा N. of the fifth lunar mansion consisting of three stars. --शीर्षं the constellation मृगशिरस् --(र्षः) the lunar month Mārgaśīrṣa. --शीर्षन् m. the constellation मृगशिरस्. --श्रेष्ठः a tiger. --हन् m. a hunter.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0875-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मृग अन्वेषणे याचने च अद० चु० आ० सक० सेट् मृगयते अमभृगत ।
मृग अन्वेषणे दिवा० पर० सक० सेट् । मृग्यति अमर्गीत् ।
मृग पु० मृग--क । १ पशुमात्रे, २ गजभेदे, ३ अश्विन्यवधिके [] पञ्चमे न क्षत्रे पु० । अ० चु० मृग--भावे अच् । ४ अन्वेषणे पु० ५ याचने च मेदि० ६ यज्ञभेदे ७ मार्गशीर्षे मासि अजयः अच् । ८ मृगमदे, भरतः ९ मकरराशौ च पु० ज्यो० त० । १० हरिणे अमरः सर्वतः जातौ स्त्रियां ङीष् ११ नरभेदे “मृगे तुष्टा च चित्रिणी” रतिमञ्जरो ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4760,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मृग त् क ङ मार्गणे । (चुरा०-आत्म०-सक०- सेट् ।) ङ रामो मृगं मृगयते वनवीथिकासु । इति महानाटकम् । कातन्त्रादौ मृग्ये अन्ये- षणे इति दिवादिपरस्मैपदी धातुश्च दृश्यते दुर्गत्रिलोचनयोरसम्मतत्वात् अनेनोपेक्षितः । मृग्यन्तः पदवीं तथाप्यकरुणा व्याधा न मुञ्चन्ति माम् । इति तु अकारान्तस्यैव भावे क्विपि अकारलोपे मृगं करोतीति कण्ड्वादित्वात् क्ये साध्यम् । इति दुर्गादासः ॥
मृगः, पुं, (मृगयते अन्वेषयति तृणादिकं मृम्यते वा इति । मृग् + इगुपधत्वात् कर्त्तरि च कः ।) पशुमात्रम् । (यथा, मनुः । ५ । ९ । “आरण्यानाञ्च सर्व्वेषां मृगाणां माहिषं विना ।” मृगशब्दोऽत्र महिषपर्य्युदासात् पशुमात्रपरः । इति तट्टीकायां कुल्लूकः ।) हस्तिविशेषः । नक्षत्रभेदः । (यथा, इन्द्रजालतन्त्रे । “अश्विनीमृगमूलाश्च पुष्या पुनर्व्वसुस्तथा ॥”) अन्वेषणम् । (यथा, साहित्यदर्पणे । ४ । १७ । “जनस्थाने भ्रान्तं कनकमृगतृष्णान्धितधिया वचो वैदेहीति प्रतिपदमुदश्रु प्रलपितम् । [] कृतालङ्काभर्त्तर्वदनपरिपाटीषुघटना मयाप्तं रामत्वं कुशलवसुता न त्वधिगता ॥” कनकस्य सुवर्णस्य मृगे अन्वेषणे । पक्षे । कनकमृगे हेमहरिणे या तृष्णा इत्यर्थः ।) याच्ञा । इति मेदिनी । गे, १८ ॥ मार्गशीर्ष- मासः । यज्ञविशेषः । इत्यजयपालः ॥ मृग- नाभिः । इत्यमरटीकायां भरतः ॥ मकर- राशिः । यथा, -- “मृगकर्कटसंक्रान्ती द्वे तूदग्दक्षिणायने । विषुवती तुलामेषे गोलमध्ये तथापराः ॥” इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥ स्वनामख्यातपशुविशेषः । मृग्यते अन्विष्यतेऽसौ व्याधैः । (यथा, अभिज्ञानशाकुन्तले । १ । १० । “न खलु न खलु बाणः सन्निपात्योऽयमस्मिन् मृदुनि मृगशरीरे तूलराशाविवाग्निः ।”) तत्पर्य्यायः । कुरङ्गः २ वातायुः ३ हरिणः ४ अजिनयोनिः ५ । इत्यमरः ॥ शारङ्गः ६ चारुलोचनः ७ जिनयोनिः ८ कुरङ्गमः ९ ऋष्यः १० ऋश्यः ११ रिष्यः १२ रिश्यः १३ एणः १४ एणकः १५ । इति शब्दरत्नावली ॥ स नवविधः । यथा, -- “सम्बरो रोहितो न्यङ्कुकुरङ्गसुदृशो रुरुः । एणश्च हरिणश्चेति मृगा नवविधा मताः ॥ पाठान्तरं यथा, -- “समूरू रोहितो न्यङ्कुः सम्बरो बभ्रुणो रुरुः । शशैणहरिणाश्चेति मृगा नवविधा मताः ॥ हरिणश्चापि विज्ञेयः पञ्चभेदोऽत्र भैरव ! । ऋष्यः खड्गो रुरुश्चैव पृषतश्च मृगस्तथा । एते बलिप्रदाने च चर्म्मदाने च कीर्त्तिताः ॥” इति कालिकापुराणे ६७ अध्यायः ॥ * ॥ अपि च । अथ जाङ्गलानां गणना । “हरिणैणकुरङ्गर्ष्यपृषतन्यङ्कुसम्बराः । राजीवोऽपि च मुण्डी चेत्याद्या जाङ्गलसंज्ञकाः ॥ हरिणस्ताम्रवर्णः स्यादेणः कृष्णः प्रकीर्त्तितः । कुरङ्ग ईषत्ताम्रः स्याद्धरिणाकृतिको महान् ॥ ऋष्यो नीलाण्डको लोके सरोरुरिति कीर्त्तितः । पृषतश्चन्द्रबिन्दुः स्याद्धरिणात् कियदल्पकः ॥ न्यङ्कुर्बहुविषाणोऽथ शम्बरो गवयो महान् । राजीवस्तु मृगो ज्ञेयो राजीभिः परितो वृतः । यो मृगः शृङ्गहीनः स्यात् स मुण्डीति निग- द्यते ॥” अथ तेषां गुणाः । जङ्घालाः प्रायशः सर्वे पित्तश्लेष्महराः स्मृताः । किञ्चिद्वातकराश्चापि लघवो बलवर्द्धनाः ॥” इति भावप्रकाशः ॥ अथ मृगपरीक्षा । “मृगनाभिं समादातुं कौतुकार्थं तथा पुनः । मृगाः पोष्या महीन्द्राणां तेषां वक्ष्यामि लक्षणम् ॥ पृथिव्यब्वायुगगनास्तेजोऽधिकास्तु पञ्चधा । मिद्यन्ते नैकभेदास्तु समस्ता मृगजातयः ॥” [] तद्यथा, -- ‘ये गन्धिनः क्षीणशरीरकर्णा- स्ते पार्थिवा गन्धमृगाः प्रदिष्टाः । सर्व्वाङ्गमेषां सुरभि प्रकामं पुण्ये प्रदेशे प्रभवन्ति ते तु ॥ ये वै विशाला गुरुदीर्घशृङ्गा अमांसलास्तीब्रखुरप्रदेशाः । आप्यास्तु ते वै प्रसरन्ति भूरि सर्व्वत्र देशे प्रभवन्ति चैव ॥ धावन्ति ये वातमिवान्तरीक्षे दीर्घास्तु ते वातमृगाः प्रदिष्टाः । ते यत्र यत्रैव भवन्ति शक्ता- स्तत्रैव सर्व्वाण
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मृग" आता है (30)
हरिण मृग । हिरनरिश्य मृगरिष्य रिश्य । मृगकुरंगम हरिण । मृग । कुरंगकमृगा † ^१ संज्ञा पुं॰ हिरन । मृगगृहमृग मृगव्याधभीत मृग । हिरनसंकरीकरण नौ प्रकार के पापों में से एक प्रकार का पाप जो गधे, घोड़े, ऊँट, मृग, हा…आहु हिरन । मृगमहाजव कृष्णसार । मृगहरिणक मृग । हिरनकुरंगक हरिण । मृगअजिनयोनि मृग । हिरनवातप्रमी मृग । हिरनबातय हिरन । मृग ।—अनेकार्थ॰, पृ॰ ८१हिरन हरिन । मृग । विशेष- दे॰ 'हरिन' । मुहा॰—हिरन हो जाना=भाग जाना । बहुत ते…सारगज मृग । हिरनमयु किन्नरकलंज तंबाकू का पौधाचंचु एक प्रकार का साग । चेंच । विशेष—यह बरसात में उत्पन्न होता है और इसमें …कुरंग बादामी या तामडे़ रंग का हिरनप्लवंग वानर । बंदरहर्षुल हर्षित रहनेवाला । खुशमिजाजसादृश्य सदृश होने का भाव । समानता । एक- रूपतालिगु मनवनस्थ वन में रहनेवालाहस्ती हाथी । विशेष—हेमचंद्र ने कहा है कि हस्ती चार प्रकार के कहे गए हैं- भद्…हरिन खुर और सींगवाला एक चौपाया जो प्रायः सुनसान मैदानों, जंगलों और पहाड़ों …दिवौका वह जो स्वर्ग में रहता होसंधचारी जो अधिकांश लोगों का साथ दे । बहुमत, बहुपक्ष का अनुसरण करनेवाला । बहुमत…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें