🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:49:51 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कुरंग
kuraṃga
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कुरंग १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ कुरंङ्क] [स्त्री॰ कुरंगी]
१. बादामी या तामडे़ रंग का हिरन ।
२. मृग । हिरन । यौ॰—कुरंगलांछन ।
३. बरवै छद का एक नाम ।
४. चंद्रमा में दृश्यमान धब्बा (को॰) ।
कुरंग २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ कु + हिं॰ रंग]
१. बुरा रंग ढंग । बुरा लक्षण ।
२. घोडे़ का एक रंग जो लोहे के समान होता है । नीला । कुम्मैत । लखोरी ।
३. इस रंग का घोडा़ । कुलंठा, लखौरी । उ॰—हरे कुरंग महुअ बहु भांती । गरर कोकाह बलाह सुपाँती ।—जायसी (शब्द॰) ।
कुरंग ३ बुरे रंग का । बदरंग ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुरङ्ग m. (√ 1. कॄ, Uṇ. i, 120), a species of antelope, antelope or deer (in general), Suśr.; Pañcat. &c.
(hence like मृग) the spot in the moon, Prasannar.
N. of a mountain, MBh. xiii, 1699; BhP. v, 16, 27
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (293,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुरंगः (गी f.) 1 A deer in general; तन्मे ब्रूहि कुरंग कुत्र भवता किं नाम तप्तं तपः Śānti. 1. 14, 4. 6; लवंगी कुरंगीदृगंगीकरोतु Jag. --2 A species of deer (कुरंग ईषत्ताम्रः स्याद्धरिणाकृतिको महान्). --Comp. --अक्षी --नयना, --नेत्रा a deer-eyed woman. --नाभिः musk.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0411-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुरङ्ग पुंस्त्री० कौ रङ्गति--अच् । “कुरङ्ग ईषत्ताम्रः स्याद्ध- रिणाकृतिको महान्” इत्युक्तचिह्ने १ मृगभेदे २ मृगमात्रे अमरः स्त्रियां ङीष् । “कुरङ्गमातङ्गपतङ्गभृङ्ग- मीना हताः पञ्चभिरेव पञ्च । एकः प्रमादी स कथं न हन्यते यः सेवते पञ्चभिरेव पञ्च” भाग० व्या० श्रीधरः तन्मांसगुणा भावप्र० यथा “कुरङ्गो वृंहणोबल्यः शीतलः पित्तहृद्गुरुः । मधुरोवातहृत् ग्राही किञ्चित् कफकरोमतः । हरिणस्य गुणैस्तुल्यः कुरङ्गः कथितोबुधैः” २ तारलोहे ३ तीर्थभेदे न० “करतोयां कुरङ्गे च त्रिरात्रे पोषितोनरः । अश्वमेधमवाप्नोति विगाह्य प्रयतः शुचिः भा० आनु० २५ अ० । स्यार्थे क । कुरङ्गक तत्रार्थे
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2121,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुरङ्गः पुं, (कौ पृथिव्यां भूमौ वा रङ्गति । रगि + अच् । यद्वा, “विडादिभ्यः किच्च” । उणां १ । १२० इति अङ्गच् बाहुलकात् उत्वं रपरत्वञ्च । कुरङ्ग- विहङ्गादयःसर्व्वेनिपात्यन्ते । इति वा ।) हरिणः । इत्यमरः । २ । ५ । ८ ॥ कुतङ्गकोऽपि ॥ (यथा, भागवतटीकायां स्वामिना प्रोक्तम् । “कुरङ्गमातङ्गपतङ्गभृङ्ग- मीना हताः पंञ्चभिरेव पञ्च” ॥ अस्य गुणाः यथा, -- “कुरङ्गो वृंहणो बल्यः शोतलः पित्तहृद्गुरुः । मधुरो वातहृद्ग्राही किञ्चित्कफकरः स्मृतः” ॥ इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे द्वितीये भागे ॥ * ॥ अस्य लक्षणं यथा, -- “न कृष्णो न च ताम्रश्च कुरङ्गः सोऽभिधोयते” ॥ इति सूत्रस्थाने षट्चत्वारिंशेऽध्याये सुश्रते- नोक्तम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-149-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कुरंग" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें