🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:24:27 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

हस्ती
hastī
🟠 शब्दसागर🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
हस्ती १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ हस्तिन्] [स्त्री॰ हास्तिनी]
१. हाथी । विशेष—हेमचंद्र ने कहा है कि हस्ती चार प्रकार के कहे गए हैं- भद्र, मंद्र, मृग और मिश्र । पृथ्वीराज रासो में भद्र, मंद, मृग, और साधारण ये चार भेद कहे हैं । भोजराजकृत युक्तिकल्परु में इनके संबंध में विशेष विवरण द्रष्टव्य है ।
२. अजमोदा ।
३. धृतराष्ट्र के एक पुत्र का नाम ।
४. चंद्रवंशी राजा सुहोत्र के एक पुत्र जिन्होंने हस्तिनापुर नगर बसाया था ।
हस्ती २ वि॰
१. जिसको हाथ हों । हस्तयुक्त । हाथवाला ।
२. सूँड़वाला । शुंडयुक्त ।
३. कार्यकुशल । चतुर । होशियार [को॰] ।
हस्ती ३ संज्ञा स्त्री॰ [फ़ा॰]
१. अस्तित्व । होने का भाव । जैसे,—इसमें तो उनकी हस्ती ही मिट जायगी ।
२. बड़ा व्यक्तित्व । मुहा॰—(किसी की) क्या हस्ती है = क्या गिनती है । कोई महत्व नहीं । तुच्छ है । हस्ती मिटना = (१) अस्तित्व समाप्त होना । (२) रोबदाब खतम होना । हस्ती मिटाना = (१) नष्ट करना । (२) व्यक्तित्व समाप्त करना । हस्ती रखना = (१) अस्तित्व रखना (२) रोबदाब होना । दबदबा होना । हस्ती होना = दे॰ 'हस्ती रखना' ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हस्ती, [न्] पुं, सुहोत्रराजपुत्त्रः । यथा । बृहत्- क्षत्त्रस्य सुहोत्रः पुत्त्रः सुहोत्राद्धस्ती य इदं हस्तिनापुरं निर्म्मापयामास । इति विष्णु- पुराणे ४ अंशे १८ अध्यायः ॥ अपि च । [] “सुहोत्रस्यापि दायादो हस्तो नाम बभूव ह । तेनेदं निर्म्मितं पूर्व्वं पुरैव हस्तिनापुरम् ॥ हस्तिनश्चैव दायादास्त्रयः परमधार्म्मिकाः । अजमीढो द्विमीढश्च पुरुमीढस्तथैव च ॥” इति हरिवंशे पितृकल्पे २० अध्यायः ॥ * ॥ अजमोदा । इति राजनिर्घण्टः ॥ (हस्तोऽस्त्य- स्येति । हस्त + इनिः ।) वृहत्पशुविशेषः । हाती इति भाषा । तत्पर्य्यायः । दन्ती २ दन्तावलः ३ द्विरदः ४ अनेकपः ५ द्विपः ६ मतङ्गजः ७ गजः ८ नागः ९ कुञ्जरः १० वारणः ११ करी १२ इभः १३ स्तम्बेरमः १४ पद्मी १५ । इत्यमरः । २ । ८ । ३४ ॥ मतङ्गः १६ मातङ्गः १७ पीलुः १८ वराङ्गः १९ पुष्करी २० जलकङ्कः २१ महामृगः २२ स्तरमः २३ शूर्पकर्णः २४ सिन्धुरः २५ सामजः २६ कटी २७ अन्तःस्वेदः २८ दोर्घमारुतः २९ विलोम- जिह्वः ३० करटी ३१ पिण्डपादः ३२ महा- मदः ३३ पेटकी ३४ कटकी ३५ कुम्भी ३६ निर्झरः ३७ । इति शब्दरत्नावली ॥ सिन्दूर- तिलकः ३८ पञ्चनखः ३९ शृङ्गारी ४० करेणुः ४१ कर्णिकी ४२ लिङ्गी ४३ साम- योनिः ४४ । इति जटाधरः ॥ राजीवः ४५ जलकाङ्क्षः ४६ लतालकः ४७ पेचिलः ४८ । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ द्विरदनः ४९ करभी ५० विषाणी ५१ रदनी ५२ महाबलः ५३ भद्रः ५४ द्रुमारिः ५५ षष्टिहायनः ५६ । इति राज- निर्घण्टः ॥ * ॥ स च चतुर्जातिर्यथा, -- “भद्रो मन्द्रो मृगो मिश्रश्चतस्रो गजजातयः ॥” इति हेमचन्द्रः ॥ * ॥ तद्द्वारा भ्रमणगुणाः । वातकोपनत्वम् । अङ्ग- स्थैर्य्यबलाग्निकारित्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥ * ॥ कामुकोन्मत्तगजारोहणदोषो यथा । “नारोहेत् कामुकोन्मत्तं गजं राजा कदाचन । आरुह्य कामुकं तन्तु परत्रेह विषीदति ॥” इति कालिकापुराणे ८९ अध्यायः ॥ * ॥ अथ गजायुर्व्वेदः । “गजायुर्व्वेदमाख्यास्ये उक्ताः कल्पा गजे हिताः । गजे चतुर्गुणा मात्रा ताभिर्गजरुगर्द्दनम् ॥ गजोपसर्गव्याधीनां शमनं शान्तिकर्म्म च । पूजयित्वा सुरान् विप्रान् ब्राह्मणे कपिलां ददेत् ॥ दन्तिदन्तद्वये मालां निबध्नीयादुपोषितः । मन्त्रणं मन्त्रिता वैद्यो वचा सिद्धार्थकामले ॥ सूर्य्याद्याः शिवदुर्गा श्रीर्विष्णुना रक्षसाङ्गणः । बलिं दद्याच्च भूतेभ्यः स्नापयेच्च चतुर्घटैः ॥ भोजनं मन्त्रितं दद्यात् भस्मनोद्धूनयेद्गजम् । भूती रक्षा शुभा मध्या वारुणी रक्षसां सदा ॥ त्रिफला पञ्चकोले च दशमूलं विडङ्गकम् । शतावरी गुडूची च निम्बवासककिंशुकाः ॥ गजरोगविनाशाय प्रोक्तः कल्कः कषायकः । आयुर्व्वेदो गजाश्वानामुक्तः संक्षेपसारतः ॥” इति गारुडे । २०७ । ३६ -- ४२ ॥ * ॥ गजे वर्णनीयानि यथा, -- [] “गजे सहस्रयोधित्वमुच्चत्वं कर्णचापलम् । अरिव्यूहविभेदित्वं कुम्भमुक्तामलादयः ॥” इति कविकल्पलतायां १ स्तवके २ कुसुमम् ॥ * ॥ तच्छकुनानि यथा । “ऊर्द्ध्वं करं यः कुरुतेऽथवा यो धत्ते करं दक्षिणदन्तभागे । यो वा भवेत् वृंहितपूरिताशः करी भवेदध्वगपूरिताशः ॥” इति वसन्तराजशाकुने चतुष्पदशाकुनम् ॥ * ॥ स च प्रजापतिदेवताकः । यथा विष्णुधर्म्मोत्तरे । “अभयं सर्व्वदैवत्यं भूमिर्वै विष्णुदेवता । कन्या दासस्तया दासी प्राजापत्याः प्रकीर्त्तिताः । प्राजापत्यो गजः प्रोक्तस्तुरगो यमदैवतः ॥” इत्यादि ॥ * ॥ तस्य प्रतिग्रहे आरुह्य ग्राह्यम् । यथा । “करे गृह्य तथा कन्यां दासदास्यौ द्विजोत्तमाः । करत्नु हृदि विन्यस्य धर्म्म्यो ज्ञेयः प्रतिग्रहः । आरुह्य च गजस्योक्तः कर्णे चाश्वस्य कीर्त्तितः ॥” इत्यादि ॥ * ॥ प्रतिग्रहाशक्तेन तदग्राह्यम् । यथा, ब्रह्मपुरा- णम् । “ब्राह्मणः प्रतिगृह्णीयाद्वृत्त्यर्थं साधुतस्तथा । अव्यश्वमपि मातङ्गतिललौहांश्च वर्ज्जयेत् ॥” इत्यादि ॥ तद्दानफ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "हस्ती" आता है (22)
मदार हस्ती । हाथीसिवर हाथी । हस्ती । गजसत्ता होने का भाव । अस्तित्व । हस्ती । होना भावसिंधुर हस्ती । हाथीसूचिकाधर हाथी । हस्तीपृष्टहायन हाथी । हस्तीराजवाह्य राजा की सवारी का हाधी । हस्तीशूर्पश्रुति हस्ती । हाथीलतारद हस्ती । हाथीमातंगज हाथी । हस्तीविराणी हस्ती । हाथीस्त्रीध्वज गज । हाथी । हस्तीसत्व सत्ता । होने का भाव । अस्तित्व । हस्तीहथ्थि हथ्थी संज्ञा पुं॰ हाथी । हस्तीसुंडाल हाथी । हस्ती । वह जो सूँड़वाला होश्रृंगी हाथी । हस्तीशिरस्तापी हाथी । हस्तीकुंजल काँजीवरांग मस्तकसद्भाव अच्छा भाव । प्रेम और हित का भाव । शुभचिंतना की वृत्तिनमूद आविर्भावदिवौका वह जो स्वर्ग में रहता हो
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें