🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:10:02 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

हस्ती

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

हस्ती

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

हस्ती

अर्थ: हस्तः शुंडांदण्डोऽस्त्यस्य इनि करयुक्त

संस्कृत: हस्तिः · पर्याय: दन्तिन्, दन्तावल, द्विरद, अनेकप, द्विप

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. हस्तिन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. हस्तिन् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. हस्ति (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन · कृदन्त: हस् + क्तिन्
  4. हस्ति (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन · कृदन्त: हस् + क्तिन्
  5. हस्ति (स्त्री.) — सम्बोधन, द्विवचन · कृदन्त: हस् + क्तिन्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — हस्तिन् (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाहस्तीहस्तिनौहस्तिनः
द्वितीयाहस्तिनम्हस्तिनौहस्तिनः
तृतीयाहस्तिनाहस्तिभ्याम्हस्तिभिः
चतुर्थीहस्तिनेहस्तिभ्याम्हस्तिभ्यः
पञ्चमीहस्तिनःहस्तिभ्याम्हस्तिभ्यः
षष्ठीहस्तिनःहस्तिनोःहस्तिनाम्
सप्तमीहस्तिनिहस्तिनोःहस्तिषु
सम्बोधनहे हस्तिन्हे हस्तिनौहे हस्तिनः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — हस्तिन्
हस्तिन्
hastin
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हस्तिन् mfn. having hands, clever or dexterous with the h˚, RV.; AV.
(with मृग, ‘the animal with a h˚ i.e. with a trunk’, an elephant; cf. दन्तह्˚), ib.
having (or sitting on) an el˚, MārkP.
हस्तिन् m. an elephant (four kinds of el˚ are enumerated; see भद्र, मन्द्र, मृग, मिश्त्र; some give किलिञ्ज-ह्˚, ‘a straw el˚’, ‘effigy of an el˚ made of grass’), AV. &c. &c.
(ifc.) the chief or best of its kind g. व्याघ्रादि
a kind of plant (= अज-मोदा), L.
N. of a son of Dhṛtarāṣṭra, MBh.
of a son of Suhotra, (a prince of the Lunar race, described as founder of Hastinā-pura), ib.; VP.
of a son of Bṛhat-kṣatra, BhP.
of a son of Kuru, Śatr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1295,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हस्तिन् a. (नी f.) [हस्तः शुंडादंडोऽस्त्यस्य इनि] 1 Having hands. --2 Having a trunk. --m. An elephant; Ms. 7. 96, 12. 43; (elephants are said to be of four kinds; भद्र, मंद्र, मृग, and मिश्र). --Comp. --अध्यक्षः a superintendent of elephants. --आयुर्वेदः a work dealing with the treatment of the elephant's diseases. --आरोहः an elephant-driver or rider. --कक्ष्यः {1} a lion. {2} a tiger. --कर्णः the castor-oil plant. --गिरिः the city and district of Kāñcī. --घ्नः {1} an elephant-killer. {2} a man --चारिन् m. an elephant-driver. --दंतः {1} the tusk of an elephant. {2} a peg projecting from a wall. --(तं) {1} ivory. {2} a radish. --दंतकं a radish. --नखं a sort of turret protecting the approach to the gate of a city or fort. --पः, --पकः an elephant-driver or rider; इति घोषयतीव डिंडिमः करिणो हस्तिपकाहतः क्वणन् H. 2. 86. --मदः the ichor issuing from the temples of an elephant in rut. --मल्लः {1} N. of Airāvata. {2} of Gaṇeśa. {3} of Śaṅkha, the eighth of the chief Nāgas. {4} a heap of ashes. {5} a shower of dust. {6} frost. --यूथः, --थं a herd of elephants. --वर्चसं the splendour or magnificence of an elephant. --वाहः {1} an elephant-driver. {2} a hook for driving elephants. --षङ्गवं a collection of six elephants. --स्नानं = गजस्नानं q. v.; अवशेंद्रियचित्तानां हस्तिस्नानमिव क्रिया H. 1. 18. --हस्तः an elephant's trunk.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1169-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हस्तिन् पु० हस्तः शुण्डादण्डोऽस्त्यस्य । १ गजे २ चन्द्रवंश्ये नृपभेदे च । “सुहोत्रस्यापि दायादो हस्ती नाम बभूव ह । तेनेदं निर्मित पूर्वं पुरैव हस्तिनापुरम् । हस्तिनश्चैव दायादा स्त्रयः परमधार्मिकाः । अजमीडो द्विमीढश्च पुरुमीढ- स्तथैव च” हरिवं० २० अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5423,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
हस्तीहस्तिन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: हस्तिन् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | हस्ति (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन · कृदन्त: हस् + क्तिन्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

हस्ती 📚 ➤ हस्तः शुंडांदण्डोऽस्त्यस्य इनि करयुक्त
संस्कृत: हस्तिः · पर्याय: दन्तिन्, दन्तावल, द्विरद, अनेकप, द्विप

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
हस्तिन् 📚mfn. having hands, clever or dexterous with the h˚, RV.; AV🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें