🕉️ 22 November 2026, Sunday · 11:54:02 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

हस्तिन्
hastin
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हस्तिन् mfn. having hands, clever or dexterous with the h˚, RV.; AV.
(with मृग, ‘the animal with a h˚ i.e. with a trunk’, an elephant; cf. दन्तह्˚), ib.
having (or sitting on) an el˚, MārkP.
हस्तिन् m. an elephant (four kinds of el˚ are enumerated; see भद्र, मन्द्र, मृग, मिश्त्र; some give किलिञ्ज-ह्˚, ‘a straw el˚’, ‘effigy of an el˚ made of grass’), AV. &c. &c.
(ifc.) the chief or best of its kind g. व्याघ्रादि
a kind of plant (= अज-मोदा), L.
N. of a son of Dhṛtarāṣṭra, MBh.
of a son of Suhotra, (a prince of the Lunar race, described as founder of Hastinā-pura), ib.; VP.
of a son of Bṛhat-kṣatra, BhP.
of a son of Kuru, Śatr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1295,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हस्तिन् a. (नी f.) [हस्तः शुंडादंडोऽस्त्यस्य इनि] 1 Having hands. --2 Having a trunk. --m. An elephant; Ms. 7. 96, 12. 43; (elephants are said to be of four kinds; भद्र, मंद्र, मृग, and मिश्र). --Comp. --अध्यक्षः a superintendent of elephants. --आयुर्वेदः a work dealing with the treatment of the elephant's diseases. --आरोहः an elephant-driver or rider. --कक्ष्यः {1} a lion. {2} a tiger. --कर्णः the castor-oil plant. --गिरिः the city and district of Kāñcī. --घ्नः {1} an elephant-killer. {2} a man --चारिन् m. an elephant-driver. --दंतः {1} the tusk of an elephant. {2} a peg projecting from a wall. --(तं) {1} ivory. {2} a radish. --दंतकं a radish. --नखं a sort of turret protecting the approach to the gate of a city or fort. --पः, --पकः an elephant-driver or rider; इति घोषयतीव डिंडिमः करिणो हस्तिपकाहतः क्वणन् H. 2. 86. --मदः the ichor issuing from the temples of an elephant in rut. --मल्लः {1} N. of Airāvata. {2} of Gaṇeśa. {3} of Śaṅkha, the eighth of the chief Nāgas. {4} a heap of ashes. {5} a shower of dust. {6} frost. --यूथः, --थं a herd of elephants. --वर्चसं the splendour or magnificence of an elephant. --वाहः {1} an elephant-driver. {2} a hook for driving elephants. --षङ्गवं a collection of six elephants. --स्नानं = गजस्नानं q. v.; अवशेंद्रियचित्तानां हस्तिस्नानमिव क्रिया H. 1. 18. --हस्तः an elephant's trunk.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1169-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हस्तिन् पु० हस्तः शुण्डादण्डोऽस्त्यस्य । १ गजे २ चन्द्रवंश्ये नृपभेदे च । “सुहोत्रस्यापि दायादो हस्ती नाम बभूव ह । तेनेदं निर्मित पूर्वं पुरैव हस्तिनापुरम् । हस्तिनश्चैव दायादा स्त्रयः परमधार्मिकाः । अजमीडो द्विमीढश्च पुरुमीढ- स्तथैव च” हरिवं० २० अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5423,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬