🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:37:34 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वरांग
varāṃga
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वरांग १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ वराङ्ग]
१. मस्तक ।
२. गुदा ।
३. योनि ।
४. हस्ती ।
५. विष्णु का एक नाम ।
६. एक प्रकार का नक्षत्र- वत्सर जो ३२४ दिनों का होता है ।
७. दारचीनी ।
८. पेड़ की टहनी का सिरा ।
९. कामदेव का एक नाम (को॰) ।
१०. मुख्य भाग । उत्कृष्ट अंश (को॰) ।
११. सुंदर रूप (को॰) ।
वरांग २ वि॰ सुंदर एवं सुघटित अंश युक्त [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वराङ्ग n. ‘best member of the body’, the head, R.; VarBṛ.
the female pudenda, Kathās.
the principal piece or part, VarBṛS.
an elegant form or body, MW.
वराङ्ग mfn. having an excellent form, excellent or beautiful in all parts, L.
वराङ्ग m. an elephant, Divyāv.
(in astron.) a Nakṣatra year consisting of 324 days
N. of Viṣṇu, L.
of a king, VP.
वराङ्ग n. Cassia bark, green cinnamon, Bhpr.
sorrel, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (922,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वराङ्ग न० कर्म० । १ मस्तके । व्रियते आव्रियते गुप्यते वृ- अप् । २ गुह्ये अमरः । ३ योनौ ४ गुडत्वचि च त्रिका० । ६ ब० । ५ गजे पुंस्त्री० त्रिका० स्त्रियां ङीष् ६ विष्णौ विष्णुस० । ७ कामदेवे च पु० । ८ श्रेष्ठावयवयुक्ते त्रि० । ८ हरिद्रायाम् स्त्री राजनि० । गौरा० ङीष् । संज्ञायां कन् । गुडत्वचि (दाराचनि) न० अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4848,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वराङ्गं, क्ली, (वरमङ्गानाम् ।) मस्तकम् । गुह्यम् । इत्यमरः । ३ । ३ । २६ ॥ गुडत्वक् । योनिः । इवि त्रिकाण्डशेषः ॥ श्रेष्ठावयवे, च ॥ (वरा- ण्यङ्गान्यस्य ।) तद्युक्ते, त्रि ॥ (चोचम् । यथा, “त्वक्पत्रञ्च वराङ्गं स्याद्भृङ्गञ्चोचं तथोत्- कटम् ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥)
वराङ्गः, पुं, (वराणि स्थूलान्यङ्गानि यस्य ।) हस्ती । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ विष्णुः । यथा, -- “सुवर्णवर्णो हेमाङ्गो वराङ्गश्चन्दनाङ्गदी ॥” इति तस्य सहस्रनामस्तोत्रम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-272-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें