🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:30:47 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

गज
gaja
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गज १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] [स्त्री॰ गजी]
१. हाथी ।
२. एक राक्षस का नाम, जो महिषासुर का पुत्र था ।
३. एक बंदर का नाम जो रामचंद्र की सेना में था ।
४. आठ की संख्या ।
५. मकान की नींच या पुश्ता ।
६. ज्योतिष में नक्षत्रों की वीथियों में से एक ।
७. लंबाई नापने की एक प्राचीन माप जो साधारणतः ३० अंगुल की होती थी [को॰] ।
गज २ संज्ञा पुं॰ [फा़॰ गज]
१. लंबाई नापने की एक माप जो सोलह गिरह या तीन फुट की होती है । विशेष—गज कई प्रकार का होता है; किसी से कपड़ा, किसी से जमीन, किसी से लकड़ी, किसी से दीवार नापी जाती है । पुराने समय से भिन्न भिन्नः प्रांतों तथा भिन्न भिन्न व्यवसायों में भिन्न भिन्न माप के गज प्रचलित थे और उनके नाम भी अलग अलग थे । उनका प्रचार अभ भी है । सरकारी गज ३ फुट या ३६ इंच का होता है । कपड़ा नापने का गज प्रायः लोहे की छड़ या लकड़ी का होता है जिसमें १६ गिरहें होती हैं और चार चार गिरहों पर चौपाटे का चिह्न होता है । कोई कोई २० गिरह का भी होती है । राजगीरों का गज लकड़ी का होता है और उसमें १४ तसू होते हैं । एक एक इंच के बराबर तसू होता है । यही गज बढ़ई भी काम में लाते हैं । अब इसकी जगह विशेषकर विलायती दो फुटे से काम लिया जाता है । दर्जियों का गज कपड़े के फीते का होता है, जिसमें गिरह के चिह्न बने होते हैं । मुहा॰—गजभर = बनियों की बोलचाल में एक रुपए में सोलह सेर का भाव । गज भर की छाती होना = बहुत प्रसन्नता या संमान का बोध करना । गज भर की जबान होना = बड़बोला होना । उ॰—क्यों जान के दुश्मन हुए हो, इतनी सी जान गज भर की जबान—फिसाना॰, भा॰३, पृ॰ २१९ ।
२. वह पतली लकड़ी जो बैलगाड़ी के पाहिए में मूँड़ी से पुट्ठी तक लगाई जाती है । विशेष—यह आरे से पतली होती है और मूँड़ी के अंदर आरे को छेदकर लगाई जाती है । यह पुट्ठी और औरों को मूड़ी में जकड़े रहती है । गज चार होते हैं ।
३. लोहे या लकड़ी की वह छड़ जिससे पुराने ढंग की बंदूक में ठूसी जाती है । क्रि॰ प्र॰—करना ।
४. कमानी, जिससे सारंगी आदि बजाते हैं ।
५. एक प्रकार का तीर जिसमें पर और पैकान नहीं होता ।
६. लकड़ी की पटरी जो घोड़ियों के ऊपर रखी जाती है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गज m. an elephant, ṢaḍvBr. v, 3; Mn. &c. (ifc. f(आ). , R. ii, 57, 7)
(= दिग्-ग्˚) one of the 8 elephants of the regions, W.
(hence) the number ‘eight’, Sūryas.
a measure of length (commonly Gaz, equal to two cubits = 1 3/4 or 2 Hastas), L.
a mound of earth (sloping on both sides) on which a house may be erected, Jyot.
= -पुट, q.v.
(in music) a kind of measure
N. of a man, MBh. vi, 3997
of an Asura (conquered by Śiva), KāśīKh. lxviii
of an attendant on the sun, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (342,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गजः [गज्-मदे अच्] 1 An elephant; कचाचितौ विश्वगिवागजौ गजौ Ki. 1. 36. --2 The number ‘eight’. --3 A measure of length, a Gaja or yard, (thus defined:--साधारणनरांगुल्या त्रिंशदंगुलको गजः). --4 A demon killed by Śiva. --5 One of the eight elephants of the quarters. --Comp. --अग्रणी m. {1} the most excellent among elephants. {2} An epithet of ऐरावत, the elephant of Indra. --अधिपतिः lord of elephants, a noble elephant. --अध्यक्षः a superintendent of elephants. --अपसदः a vile or wretched elephant, a common or low-born elephant. --अशनः the religious fig-tree (अश्वत्थ). --(नं) the root of a lotus. --अरिः {1} a lion. {2} N. of Śiva who killed the demon गज. --आजीवः ‘one who gets his livelihood by elephants’, an elephantdriver. --आननः, --आस्यः epithets of Gaṇeśa. --आयुर्वेदः science of the treatment of elephants. --आरोहः an elephant-driver. --आह्वं, --आह्वयं N. of Hastināpura. --इंद्रः {1} an excelent elephant, a lordly elephant; किं रुष्टासि गजेंद्रमंदगमने Ś. Til. 7. {2} Airāvata, Indra's elephant. ˚कर्णः an epithet of Śiva. --कंदः a large esculent root. --कूर्माशिन् m. N. of Garuḍa. --गतिः f. {1} a stately, majestic gait like that of an elephant. {2} a woman with such a gait. --गामिनी a woman having a stately elephant-like gait. --छाया a portion of time proper for a Śrāddha, time at the eclipse of the sun; सैंहिकेयो यदा भानुं ग्रसते पर्वसंधिषु । गजच्छाया तु सा प्रोक्ता श्राद्ध तत्र प्रकल्पयेत् ॥ --दघ्न, --द्वयस a. as high or tall as an elephant. --दंतः {1} an elephant's tusk. {2} an epithet of Gaṇeśa. {3} ivory. {4} a peg, pin, or bracket projecting from a wall. ˚मय a. made of ivory. --दानं {1} the fluid [] (ichor) exuding from the temples of an elephant. {2} the gift of an elephant. --नासा the trunk of an elephant. --पतिः {1} the lord or keeper of elephants. {2} a very tall and stately elephant; Śi. 6. 55. {3} an excellent elephant. --पुंगवः a large and excellent elephant; गजपुंगवस्तु धीरं विलोकयति चाटुशतैश्च भुंक्ते Bh. 2. 31. --पुटः a small hole in the ground for fire. --पुरं N. of Hastināpura. --बंधनी, --बंधिनी a stable for elephants. --भक्षकः the sacred fig-tree. --भक्षा the gum olibanum tree. --मंडनं the ornaments with which an elephant is decorated, particularly the coloured lines on his head. --मंडलिका, --मंडली a ring or circle of elephants. --माचलः a lion. --मुक्ता, --मौक्तिकं a pearl supposed to be found in the kumbhas or projections on the forehead of an elephant. --मुखः, --वक्त्रः, --वदनः epithets of Gaṇesa. --मोटनः a lion. --यूथं a herd of elephants; R. 9. 71. --योधिन् a. fighting on an elephant. --राजः a lordly or noble elephant. --वीथिः, --थी f. the three lunar mansions रोहिणी, आर्द्रा and मृगशिरस्; रोहिण्यार्द्रा मृगाशिरो गजवीथ्यभिधीयते. --व्रजः a troop of elephants. --शिक्षा the science of elephants. --साह्वयं N. of Hastināpura. --स्नानं (lit) bathing of an elephant; (fig.) useless or unproductive efforts resembling the ablution of elephants which, after pouring water over their bodies, end by throwing dirt, rubbish, and other foul matter; cf. अवशेंद्रियचित्तानां हस्तिस्नानमिव क्रिया H. 1. 18.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0447-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गज मदे स्वने च भ्वा० पर० अक० सेट् । भजति अगाजीत् अजगीत् । जगाज । गजः ।
गज स्वने भ्वा० इदित् पर० अक० सेट् । गञ्जति अगञ्जीत् । जमञ्ज । गञ्ज्यते । गञ्जा ।
गज खने चुरा० उभ० अक० सेट् । गजयति ते अजग जत् त ।
गज पुंस्त्री० गज--मदे अच । १ हस्तिनि “नगजा न गजा दयिता दयिताः” भट्टिः । इभशब्दे विवृतिः । स्त्रियां जातित्वात् ङीष् । २ अष्टसंख्यायाम् गजानामैरावता- दीनमष्टत्वात् तथात्वम् । “कृत्वा त्रिघ्नं गर्जर्हृत्वा” ज्यो० त० “गजभुक्तशेषम्” तन्त्रसा० । “अरत्नीनां शतान्यष्टा- [] वेकषष्ट्यान्वितानि च । गजप्रमाणमाख्यातं मुनिभिर्मान- वेदिभिः” शब्दार्थचि० उक्ते ३ मानभेदे । “साधारणनरा- ङ्गुल्या त्रिंशदङ्गुलको गजः” इत्युक्ते ४ मानभेदे । ५ मान- मात्रे ६ वास्तुमानभेदे च मेदि० । स च ज्यो० त० उक्तः यथा “प्रस्तारदैर्घ्यमानं तु स्वहस्तेन तथा नरैः । कृत्वा त्रिघ्नं गजैर्हृत्वा वास्तुमाननिरूपणम् । ध्वजो धूमश्च सिंहश्च श्वा वृषः खर एव च । गजः काकपदं चैव मानान्यष्टौ च वास्तुनः” ज्यो० त० । “पुष्टिर्गजे काकपदे विनाशः” तत्- फलम् ७ औषधपाकार्थे गर्त्तभेदे वैद्यकम् गजपुटशब्दे दृश्यम् । गजानां समूहः तल् । गजता तत्समूहे स्त्री । ततः ऊर्द्ध्वमाने दघ्नच्, गजदघ्न, द्वयसच्, गजद्वयस, गज- तुल्योर्द्धपरिमाणे त्रि० । स्त्रियां ङीप् । “द्वितीयश्च तृतीयश्च ऊर्द्ध्वमाने सती मम” व्या० का० उक्तेः ऊर्द्ध्वमान एव तयोः प्रयोगः । परिमाणमात्रे तु मात्रच् । गजमात्र इत्येव त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2493,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गज, स्वने । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां-परं- अकं-सेट् ।) गजति । इति दुर्गादासः ॥
गज, इ मदे स्वने । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां-परं- अकं-सेट् इदित् ।) इ, कर्म्मणि गञ्ज्यते । इति दुर्गादासः ॥
गज, क स्वने । (चुरां-परं-अकं-सेट् ।) क, गाज- यति । इति दुर्गादासः ॥
गजः, पुं, (गजति मदेन मत्तो भवतीति । गज् + अच् ।) हस्ती । इत्यमरः । २ । ८ । ३४ ॥ (स तु त्रिविधः । यथाह शब्दार्थचिन्तामणिः । “भद्रो मन्दो मृगश्चैव विज्ञेयास्त्रिविघा गजाः ॥” अस्य लक्षणादिकं यथा, वृहत्संहितायां ६७ अध्याये । “मध्वाभदन्ताः सुविभक्तदेहा न चोपदिग्धाश्च कृशाः क्षमाश्च । गात्रैः समैश्चापसमानवंशा वराहतुल्यैर्जघनैश्च भद्राः ॥ [] वक्षोऽथ कक्षावलयः श्लथाश्च लम्बोदरस्त्वग्बृहती गलश्च । स्थूला च कुक्षिः सह पेचकेन सैंही च दृग्मन्दमतङ्गजस्य ॥ मृगास्तु ह्रस्वाधरवालमेढ्रा- स्तन्वङ्घ्रिकण्ठद्विजहस्तकर्णाः । स्थूलेक्षणाश्चेति यथोक्तचिह्नैः सङ्कीर्णनागा व्यतिमिश्रचिह्नाः ॥ पञ्चोन्नतिः सप्त मृगस्य दैर्घ्य- मष्टौ च हस्ताः परिणाहमानम् । एकद्विवृद्धावथ मन्दभद्रौ सङ्कीर्णनागोऽनियतप्रमाणः ॥ भद्रस्य वर्णो हरितो मदस्य मन्दस्य हारिद्रंकसन्निकाशः । कृष्णो मदश्चाभिहितो मृगस्य सङ्कीर्णनागस्य मदो विमिश्रः ॥ ताम्रोष्ठतालुवदनाः कलविङ्कनेत्राः स्निग्धोन्नताग्रदशनाः पृथुलायतास्याः । चापोन्नतायतनिगूढनिमग्नवंशा- स्तन्वेकरोमचितकूर्म्मसमानकुम्भाः ॥ विस्तीर्णकर्णहनुनाभिललाटगुह्याः कूर्म्मोन्नतद्विनवविंशतिभिर्नखैश्च । रेखात्रयोपचितवृत्तकराः सुवाला धन्याः सुगन्धिमदपुष्करमारुताश्च ॥ दीर्घाङ्गुलिरक्तपुष्कराः सजलाम्भोदनिनादबृंहिणः । बृहदायतवृत्तकन्धरा धन्या भूमिपतेर्मतङ्गजाः ॥ निर्मदाभ्यधिकहीननखाङ्गान् कुब्जवामनकमेषविषाणान् । दृश्यकोशफलपुष्करहीनान् श्यावनीलशबलासिततालून् ॥ स्वल्पवक्त्ररुहमत्कुणषण्ढान् हस्तिनीं च गजलक्षणयुक्ताम् । गर्भिनीं च नृपतिः परदेशं प्रापयेदतिविरूपफलास्ते ॥ * ॥ यथा, भट्टिः । १४ । ५ । “हया जिहेषिरे हर्षाद्गम्भीरं जगजुर्गजाः ॥”) परिमाणविशेषः । स तु हस्तद्वयं पादोनहस्त- द्वयञ्च । (यथा, शब्दार्थचिन्तामणौ । “अरत्नीनां शतान्यष्टावेकः षष्ट्यधिकानि च । गजप्रमाणमाख्यातं मुनिभिर्ब्रह्मवादिभिः ॥”) वास्तुनः स्थानभेदः । इति मेदिनी ॥ “प्रस्तारे दैर्घ्यमानन्तु स्वहस्तेन तथा नरैः । कृत्वा त्रिघ्नं गजैर्हृत्वा वास्तुस्थाननिरूपणम् ॥ ध्वजो धूमश्च सिंहश्च श्वां वृषः खर एव च । गजः काकपदञ्चैव स्थानान्यष्टौ च वास्तुनः ॥ ध्वजे विभूतिर्मरणञ्च धूमे सिंहे जयः श्वा च करोत्यनर्थम् । वृषे च भोगी क्षयणं खरे च पुष्टिर्गजे काकपदे विनाशः ॥” इति ज्योतिषम् ॥ * ॥ [] औपधपाकार्थगर्त्तविशेषः । यथा, -- “हस्तप्रमाणगर्त्तो यः पुटः स तु गजाह्वयः । इत्थं चारत्निके कुण्डे पुटो वाराह उच्यते ॥” इति वैद्यकप्रयोगामृतम् ॥ (असुरविशेषः । स तु महिषासुरपुत्त्रः । यथा, काशीखण्डे । ६८ । ३ । “महिषासुरपुत्त्रोऽसौ समायाति गजासुरः । प्रमथन् प्रमथान् सर्व्वान् निजवीर्य्यमदोद्धतः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-290-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "गज" आता है (20)
सिवर हाथी । हस्ती । गजपील हाथी । गज । हस्तिवेतंड गज । हाथी । दे॰ 'वितंड'रदी हाथी । गजशक्वा हाथी । गजशत्रि गज । हाथीस्त्रीध्वज गज । हाथी । हस्तीगैयर पु संज्ञा पुं॰ हाथी । गजभसुंड हाथी । गजहत्थि पु संज्ञा पुं॰ हस्ति । हाथी । गज । फीलकपि बंदरमान किसी पदार्थ का भार, तौल या नाप आदि । परिमाणवाहन सवारीकुंजल काँजीपद्मकी भोजपत्र का पेड़अरगल वह लकड़ी जो किवाड़ बंद करने पर इसलिये आड़ी लगाई जाती है कि किवाड़ बाहर…गैवर पु संज्ञा पुं॰ दे॰ 'गोवर'गज्झा † संज्ञा पुं॰ बहुत से छोटे छोटे बुलबुलों का समूह जो पानी, दूध या किसी …हवेली ग्यारहजीव पु संज्ञा पुं॰ ग्यारह भक्त । वे ये हैं-ध्रूव, प्रल्हाद, गणिका, शेषनाग,…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें