🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:41:57 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मान
māna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
आत्म-सम्मान (1.7.23) चित्तसमुन्नति
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मान संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. किसी पदार्थ का भार, तौल या नाप आदि । परिमाण ।
२. वह साधन जिसके द्वारा कोई चीज नापी या तौली जाय । पैमाना । जैसे, गज, ग्राम, सेर आदि ।
३. किसी विषय में यह समझना कि हमारे समान कोई नहीं है अभिमान । अहंकार । गर्व । शेखी । विशेष— न्याय दर्शन के अनुसार जो गुण अपने में न हो, उसे भ्रम से अपने में समझकर उसके कारण दूसरो से अपने आपको श्रेष्ठ समझना मान कहलाता है । मुहा॰—मान मथना=मान भंग करना । गर्व चूर्ण करना । शेखी तोड़ना । उ॰— इन जरासंध मदश्रभ मम मान मथि बाँध विनु काजे बल इहाँ आने ।— सूर (शब्द॰) ।
४. प्रातिष्ठा । इज्जत । संमान । उ॰— भोजन करत तुष्ट घर उनके राज मान भंग टारत ।—सूर (शब्द॰) । मुहा॰—मान रखना=इज्जत रखना । प्रातिष्ठा करना । उ॰— कमरी थोरे दाम की आवे बहुते काम । खासा मलमल बाफता उनकर राखे मान ।— गिरधर (शब्द॰) । यौ॰—मान महत=आदर सत्कार । प्रतिष्ठा ।
५. साहित्य के अनुसार मन में होनेवाला वह विकार जो अपने प्रिय व्यक्ति का कोई दीप या अपराध करत देखकर होता है । रूठना । उ॰— विधि बिध कै विकर टरै, नहीं परेहू पान । चितै कितै तैं लै धरया इतों इतै तन मान ।— बिहारी (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मान See p. 809, col. 3.
1. मान m. (√ मन्) opinion, notion, conception, idea, Tattvas. (cf. आत्म-म्˚)
purpose, wish, design, AitBr.
self-conceit, arrogance, pride, KauṣUp.; Mn. &c. (with Buddhists one of the 6 evil feelings, Dharmas. 67; or one of the 10 fetters to be got rid of MWB. 127)
(also n.) consideration, regard, respect, honour, Mn.; MBh. &c.
a wounded sense of honour, anger or indignation excited by jealousy (esp. in women), caprice, sulking, Kāv.; Daśar.; Sāh.
N. of the father of Agastya (perhaps also of A˚ himself, Pāṇ. the family of Māna), RV.
(in astron.) N. of the tenth house, VarBṛS. (W. also a ‘blockhead ; an agent; a barbarian’).
2. मान m. (√ 3. मा) a building, house, dwelling, RV.
an altar, Āpast.
(मान) a preparation, decoction (?), RV. x, 144, 5
(accord. to some in RV. i, 39, 1 = ‘light, sheen’).
मान n. measuring, meting out, KātyŚr.; Hariv. &c.
measure, measuring-cord, standard, RV. &c. &c.
dimension, size, height, length (in space and time), weight, ib. (ifc. = fold See शत-म्˚)
a partic. measure or weight (= कृष्णल or रक्तिका; accord. to Sch. on TS. & KātyŚr. 100 Mānas = 5 Palas or Paṇas)
form, appearance, RV.
likeness, resemblance, Śiś.
(in phil.) proof, demonstration, means of proof (= प्र-माण. q.v.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (804,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मानः [मन्-घञ्] 1 Respect, honour, regard, respectful consideration; दारिद्र्यस्य परा मूर्तिर्यन्मानद्रविणाल्पता Pt. 2. 159: Bg. 6. 7; so मानधन &c. --2 Pride (in a good sense), self-reliance, self respect; जन्मिनो मानहीनस्य तृणस्य च समा गतिः Pt. 1. 106; R. 16. 81. --3 Haughtiness, pride, conceit, self-confidence. --4 A wounded sense of honour. --5 Jealous anger, anger excited by jealousy (especially in women); anger in general. मुच मयि मानमनिदानं Gīt. 10; माधवे मा कुरु मानिनि मानमये 9; त्यजत मानमलं बत विग्रहैः R. 9. 47; Śi. 9. 84; Bv. 2. 56. --6 Opinion, conception. --7 Ved. Object, purpose. --नं [मा-ल्युट्] 1 Measuring. --2 A measure, standard --3 Dimension, computation. --4 A standard of measure, measuring-rod, rule. --5 Proof, authority, means of proof or demonstration: येऽमी माधुर्यौजः प्रमादा रसमात्रवर्मतयोक्तास्तपां रसधर्मत्वे किं मानं R. G.; मानाभावात् (frequently occurring in controversial language) Pad. D. 4. 3. --6 Likeness, resemblance. --Comp. --आसक a. given to pride, haughty, proud. --उत्साहः energy arising from self-confidence; Pt. 1. 226. --उन्नतिः [] f. great respect or honour: Bh. 2. 23. --उन्मादः infatuation of pride. --कलहः, --कलिः a quarrel caused by jealous anger. --क्षितिः f., --भंगः, --हानिः f. injury to reputation or honour, humiliation, mortification, insult, indignity. --ग्रथिः injury to honour or pride. --द a. {1} showing respect. {2} proud. {3} destroying pride. {4} a giver of honour (a mode of addressing lovers &c.). --(दः) a mystical name for the letter आ. --(दा) N. of the second digit of the moon. --दंडः a measuring-rod; स्थितः पृथिव्या इव मानदंडः Ku. 1. 1. --धत a. rich in honour; महौजसो मानधना धनार्चिताः Ki. 1. 19; --धानिका a cucumber. --परिखंडनं mortification, humiliation. --भंग see मानक्षति. --भृत्, पर a. possessing pride, extremely proud; प्रथमे मानभृतां न वृष्णयः Ki. 2. 44. --महत् a. rich or great in pride, greatly proud; किं जीर्णं तृणमत्ति मानमहतामग्रेसरः केसरी Bh. 2. 29. --योगः the correct mode of measuring or weighing; Ms. 9. 330. --रंध्रा a sort of clepsydra, a perforated water-vessel, which, placed in water and gradually filling, serves to measure time. --वर्जित a. {1} disgraced, dishonoured. {2} humble, lowly. {3} slanderous, libellous. --सूत्रं {1} a measuring-cord. {2} a chain (of gold &c.) worn round the body.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0860-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मान विचारे भ्वा० सक० सेट स्वार्थे सन् नेट् । मीमांसते अमीमांसिष्ट अर्चायां च तत्र न स्वार्थे सन् ।
मान अर्च्चे वा चु० उ० पक्षे भ्वा० पर० सक० सेट् । मानयति ते मानति अमीमनत्--त अमानीत् ।
मान न० मा--ल्युट् । १ परिमाणे हस्ततुलाप्रख्याद्यैर्द्रव्यपरि- च्छेदे भावप्र० मानपरिभाषा कर्षशब्दे दृश्या । २ प्रमाणे “मानाधीनामेयसिद्धिः” भीमांसकाः । गानाङ्गे काल- क्रियायां तालविरामोपलक्षिते ३ कालव्यापारे च मेदि० । मन--घञ् । आत्मनि उत्कर्षाभिमानात्मि- कायां ४ चित्तसमुन्नतौ पु० अमरः । “स्वाभीष्टाश्लेषवी- क्षादिविरोधी मान उच्यते” इत्युक्ते ५ अनुरक्त- दम्पत्योः ६ अवस्थाभेदे पु० । “मुञ्च मयि मानमनिदानम् जयदेवः । ७ सम्माने च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4749,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मान" आता है (32)
मिति मान । परिमाणसमान जो रूप, गुण, मान, मूल्य, महत्व आदि में एक से हों । जिनमें परस्पर कोई अ…सम्मान समादर । इज्जत । मान । गौरव । प्रतिष्ठामापक मान । माप । इहँड़ा । पैसानाप्रणयकोप प्रणयकलह । प्रणयजन्य रूठना । मानआबरू इज्जत । प्रतिष्ठा । बड़प्पन । मान । क्रि॰ प्र॰—उतरना । —उतारना । —खोना…गारो गर्व । घमंड । अहंकार । अभिमानवकअत इज्जत । मान । गौरव । साख । ऊँचाई । प्रतिष्ठाइज्जत मान । मर्यादा । प्रतिष्ठा । आदरतवाजा आदर । मान । आवभगतबराबर मान, मात्रा, संख्या, गुण, महत्व, मूल्य, आदि के विचार से समान् । किसी क…मृजाद पु † संज्ञा स्त्री॰ इज्जत । मानपतपानी प्रतिष्ठा । मान । इज्जतमिकदार परिमाण । मात्रा । मान । जैसे,—यह दवा ज्यादा मिकदार में नहीं खानी चाहिएतुला सादृश्य । तुलना । मिलापपौतव कौटिल्य के अनुसार बिक्री का माल तौलनेवाला । बया । डंडीदारहृष्टि हर्ष । प्रसन्नतामाहात्म्य महिमा । गौरव । महत्व । बड़ाईजाह पदमंदक मूर्ख । निर्बोधआघ पु संज्ञा पुं॰नाप किसी वस्तु का विस्तार जिसका निर्धारण इस प्रकार किया जाय कि वह एक निर्द…माप विष्णुवजन भार । बोझअनरस रसहिनता । बिनरसता । शुष्कताठनगन विवाह आदि मंगल अवसरों पर नेगियों या पुरस्कार पानेवालों का अधिक पाने के…नपुआ † संज्ञा पुं॰ नापने का पात्र । वह बरतन जिसमें रखकर कोई चीज नापी जाय । …हुरमत सतीत्व । अस्मतछत्रपत्र स्थलपद्यसुर्खरूई सुर्खरू होने का भावनिर्द्वद्व जिसका कोई विरोध करनेवाला न हो । जिसका कोई द्वंद्वी न होअनंतानुबंधी जैन मतानुसार वह दोष या दुःस्वभाव जो कभी न जाय; जैसे अनुंतानुबंधी क्रोध…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें