🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:54:44 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

समान
samāna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
(समास के अन्त में 'के समान' अर्थ में) — निभ, संकाश, नीकाश, प्रतीकाश, उ (2.10.38)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
समान १ वि॰ [सं॰] जो रूप, गुण, मान, मूल्य, महत्व आदि में एक से हों । जिनमें परस्पर कोई अंतर न हो । सम । बराबर । सदृश । तुल्य । एकरूप । जैसे,—वे दोनों समान विद्वान् हैं; उनमें कोई अंतर नहीं है । मुहा॰—एक समान=एक सा । एक जैसा । यौ॰—समान वर्ण=ऐसे वर्ण जिनका उच्चारण एक ही स्थान से होता हो । जैसे,—क, ख, ग, घ ल समान वर्ण हैं ।
२. सामान्य । साधारण (को॰) ।
३. मध्यवर्ती । उभयनिष्ठ । वीच का (को॰) ।
४. क्रोधी । कोपाविष्ट । क्रोधयुकत (को॰) ।
५. सज्जन । भला (को॰) ।
६. समादरणीय । समादृत । संमा- नित (को॰) ।
७. साकल्य । समग्रता । समास । जैसे, संख्या का (को॰) ।
समान २ संज्ञा पुं॰
१. सत् ।
२. शरीर के अंतर्गत पाँच वायुओं में से एक वायु जिसका स्थान नाभि माना गया है ।
३. मित्र । साथी (की॰) ।
४. व्याकारण के अनुसार एक ही स्थान से उच्चरित होनेवाले वर्ण (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सम्-आन m. (for समान and स-मान See p. 1160) one of the five vital airs (that which circulates about the navel and is essential to digestion; it is personified as a son of Sādhya), AV.; &c.
समान mf(ई, or आ)n. (connected with 1. and 2. सम; in RV. v, 87, 4 abl. sg. समानस्मात् for समानात् See 1. सम; for सम्-अन See सम्-√ अन्, for स-मान See col. 3) same, identical, uniform, one (= एक, L.), RV. &c. &c.
alike, similar, equal (in size, age, rank, sense or meaning &c.), equal or like to (with instr., gen., or comp.), VS. &c. &c.
having the same place or organ of utterance, homogeneous (as a sound or letter), Vop.
holding the middle between two extremes, middling moderate, BhP.
common, general, universal, all, RV.; Br.; ŚrS.; BhP.
whole (as a number, opp. to ‘a fraction’), Pāṇ. v, 2, 47, Vārtt. 4
being (= सत्, after an adj.), Divyāv.
virtuous, good, L.
= वर्ण-भिद्, L.
समान m. an equal, friend, TBr.; Cāṇ.; BhP.
समान (prob.) n. N. of wk. (cf. शाखा-स्˚).
1. स-मान mfn. (for समान See col. 1; for सम्-आन See p. 1154, col. 2) possessing honour or esteem, honoured by (gen.), Vet.
with anger, BhP.
2. स-मान mfn. (for 1. See above) having the same measure, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1154,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
समान a. 1 Same, equal, like, similar; समानशीलव्यसनेषु सख्यं Subhāṣ. --2 One, uniform. --3 Good, virtuous, just. --4 Common, general. --5 Honoured. --नः 1 A friend, an equal. --2 One of the five life-winds or vital airs, which has its seat in the cavity of the navel and is essential to digestion. --3 A letter having the same organ of utterance. --नं ind. Equally with, like (with instr.); जलधरणे समानमुमापतिः Ki. 18. 4. --Comp. --अक्षरं N. of the vowels अ, आ, इ, ई, उ, ऊ, ऋ, ॠ, and ऌ (opp. संध्यक्षर). --अधिकरण a. {1} having a common substratum. {2} being in the same category or predicament. {3} being in the same case-relation or government (in gram.); तत्पुरुषः समानाधिकरणः कर्मधारयः P. I. 2. 42. --(णं) {1} same location or predicament. {2} agreement in case, apposition. {3} a predicament including several things, a generic property. {4} common government. --अधिकारः generic characteristic. --अर्थ a. having the same meaning, synonymous. --उदकः a relative connected by the libations of water to the Manes of common ancestors; this relationship extends from the seventh (or eleventh) to the thirteenth (or fourteenth according to some) degree; समानोदकभावस्तु निवर्तेताचतुर्दशात्; see Ms. 5. 60 also. --उदर्यः a brother of whole blood, uterine brother. --उपमा a kind of Upamā; see Kāv. 2. 29. --काल, --कालीन a. synchronous. --गोत्र = सगोत्र q. v. --दुःख a. sympathiser. --धर्मन् a. possessed of the same qualities, [] sympathising, appreciator of merits; Māl. 1. 6. --यमः the same pitch of voice. --वयस् a. of the same age. --रुचि a. agreeing in tastes.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1097-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
समान त्रि० सममानयति अन--अण् । १ तुल्ये २ साधौ ३ एक० स्मिन्नित्यर्थे “समानतन्त्रसिद्धः” गौत० “यत्समानाधि- करणे ति चिन्तामणिः । सम् + अन--णिच् । भुक्तान्नादेः समीकरणे नाभिदेशस्थे प्राणादिपञ्चकान्तर्गते ४ वायुभेदे पु०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5232,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
समानं, त्रि, (समानीति सम्यक्प्रकारेण प्राणि- तीति । सम् + आ + अन + ल्युः । यद्वा, समानं मानमस्य । समानस्य च्छन्दसीति सः ।) सत् । समम् । (यथा, रघुः । २ । ७४ । “भुजे भुजङ्गेन्द्रसमानसारे भूयः स भूमेर्धुरमाससञ्ज ॥”) एकम् । इति मेदिनी ॥ (यथा, मनुः । ४ । ४० । “नोपगच्छेत् प्रमत्तोऽपि स्त्रियमार्त्तवदर्शने । समानशयने चैव न शयीत तया सह ॥” * ॥ मानेन सह वर्त्तमानमिति विग्रहे गर्व्वसहि- तञ्च । यथा, भागवते । १ । १६ । ३६ । “स्थैर्य्यं समानमहरत् मधुमानिनीनां रोमोत्सवो मम यदङ्घ्रिविटङ्कितायाः ॥”)
समानः, पुं, (समन्तादनित्यनेनेति । सम् + अन + घञ् ।) शरीरस्थवायुविशेषः । स तु नाभि- संस्थितः । इत्यमरभरतौ ॥ (यथा, -- “हृदि प्राणो गुदेऽपानः समानो नाभि- संस्थितः ॥”) षर्णभेदः । इति हेमचन्द्रः ॥ स तु एकस्थानो- च्चार्य्यवर्णः । यथा । साम्यन्त्वेकस्थानत्वम् । इति मुग्धबोधव्याकरणम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-272-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "समान" आता है (60)
इव उपमावाचक शब्द । समान । नाई । तरह । सदृश । तुल्य । जैसेसम समान । तुल्य । बराबरसा समान । तुल्य । सदृश । बराबर । जैसे,—उनका रंग तुम्ही सा हैवत् समान । तुल्य । सद्दश । जैसे, पुत्रवत् । मित्रवत्विषु समान रूप सेतुल्य समान । बराबरनीकाश तुल्य । समानसंकाश समान । सदृश । मिलता जुलाता । (समासंत में)सजाति एक जाति का । समान जाति का । जैसे,— (क) वे तो हमारे सजाति ही हैं । (ख) …सवर्ण समान । सदृश । एक ही प्रकार का । समान वर्ण का । समान जाति काअनुहार सदृश । तुल्य । समान । एकरुपसमस्थ बराबर । समानसम्मित समान । सदृश । अनुरूप । मिलता जुलताप्रतिपक्ष समान । सदृशसन्निभ सदृश । समान । मिलता जुलतापंचप्राण पाँच प्राण या वायु—प्राण, अपान, समान, व्यान और उदानसी सम । समान । तुल्य सदृश । जैसे,—वह स्त्री बावली सी हैएकरस एकढंग का । न बदलेनेवाला । समानतद्रूप समान । सद्दश । वैसा ही । उसी प्रकार काप्रतिम समान । सदृश । विशेष— इस शब्द का व्यवहार केवल यौगिक में, शब्द के अंत मे…समकक्ष वि बराबरी का । समान । तुल्य । जैसे,—दर्शन शास्त्र में वे तुम्हारे समकक…तुल्यजातीय एक ही जाति का । समानईंढ बराबर । समान । (ड़ि॰)इकरस पु वि॰ एकरंग । समान । बराबरमतिन † अव्य॰ सदृश । समान । (पूरब॰)सरिस पु वि॰ सदृश । समान । तुल्यसानक समान । तुल्यनिभ प्रकाश । प्रभा । चमक दमकपूजन पूजा की क्रिया । ईश्वर या किसी देवी देवता के प्रति श्रद्धा संमान, विनय…सविध निकट । पास । समीपसुषम बहुत सुंदर । शोभायुक्तअर्भक छोटा । अल्पनिदान आदि कारणप्राय जिस तक पहुँचा जा सके । प्राप्यविद्ध बीच में से छेद किया हुआ । छिद्रित । विदीर्णशालीन जो धृष्ट या उद्दंड न हो । विनीत । नम्रअनुसार अनुकूल । मुआफिकअविशेष भेदक धर्मरहित । जीसमें किसी दूसरी वस्तु से कोई विशेषता न हो । तुल्य । …सजातीय एक जाति या गोत्र कासाधारण जिसमें कोई विशेषता न हो । मामूली । सामान्य । जैसे—साधारण बात, साधारण क…प्रांजल सरल । सीधासंस्तुत जिसकी खूब स्तुति या प्रशंसा की गई होअभ्युपगत पास गया हुआ । सामने आया हुआ । प्राप्तअस पु वि॰तुलित तुला । हुआप्रख्य श्रेष्ठ । वरिष्टस्वरूप सुंदर । खूबसूरतअपदांतर मीलाजुला । संयुक्त । अव्यवहितनिर्विशेष परब्रह्म । परमात्माहम उत्तम पुरुष बहुवचन का सूचक सर्वनाम शब्द । मैं का बहुवचनसधर्म सधर्मक वि॰मसल कहावत । कहनूत । लोकोक्तिकरीन साथ रहने या बैठनेवालाजैसा जिस प्रकार का । जिस रूप रंग, आकृति या गुण का । जैसे,— (क) जैसा देवता व…जोटी पु † संज्ञा स्त्री॰नीअर पु † अव्य॰नुमा दिखानेवाला । बतानेवालानेवा रीति । दस्तूर । रवाजबतौर तरह पर । रीति से । तरीके पर । जैसे,—बतोर सलाह के यह बात मैने कही थी । …सरुप रुपयुक्त । आकारवाला
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें