🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:13:36 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सवर्ण
savarṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सवर्ण १ वि॰ [सं॰] [वि॰ स्त्री॰ सवर्णा]
१. समान । सदृश । एक ही प्रकार का । समान वर्ण का । समान जाति का ।
३. एक ही रंग का (को॰) ।
४. व्याकरण में अक्षरों के समान वर्ग से संबद्ध । एक ही स्थान से उच्चारित होनेवाला (को॰) ।
५. गणित में समान 'हर' वाली संख्या (को॰) ।
सवर्ण २ संज्ञा पुं॰ ब्राह्मण पिता और क्षत्रिय माता से उत्पन्न संतान । विशेष दे॰ माहिष्य [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स—वर्ण (स-), mf(आ)n. having the same colour or appearance, similar, like, equal to (gen. or comp.), RV. &c. &c.
of the same tribe or class, Mn.; MBh. &c.
belonging to the same class of sounds, homogeneous with (comp.), Prāt.; Pāṇ. (cf. अ-स्˚)
स—वर्ण m. the son of a Brāhman and a Kṣatriya woman, Gaut.
a Māhiṣya (q.v.) who lives by astrology, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1190,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सवर्ण a. [समानो वर्णो यस्य] 1 Of the same colour. --2 Of like appearance, like, resembling; दुर्वर्णभित्तिरिह सांद्रसुधासवर्णा Śi. 4. 28; Me. 18; R. 9. 51. --3 Of the same caste or tribe. [] --4 Of the same kind, similar. --5 Belonging to the same class of letters, requiring the same effort (of the organs of speech) in pronunciation; तुल्यास्यप्रयत्नं सवर्णं P. I. 1. 9.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1110-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सवर्ण पु० समानोवर्णो यस्य । १ तुल्यरूपे हेमच० २ एकजा- त्याश्रये यथा विप्रस्य विप्रजातिः क्षत्रियस्य क्षत्रियजातिः “तुल्यास्यप्रयत्नं सवर्णमिति” पा० उक्ते स्थानप्रय- त्नाभ्यां ३ तुल्ये वर्णे च यथा ककारस्य स्थानेन तुल्यो गकारादिः, प्रयत्नसाम्येन तकारस्य चकारादिः, जका- रस्य सकारः सकारस्य षकारः । हकारस्य वर्ग्याश्चतुर्था वर्णाः । सह वर्णेन । ४ वर्णसहिते त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5262,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सवर्णः, त्रि, (समानो वर्णोऽस्य । “ज्योतिर्जन- पदेति ।” ६ । ३ । ८५ । इति समानस्य सः ।) सदृशः । इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा, रघुः । ९ । ५१ । “ग्रथितमौलिरसौ वनमालया तरुपलाशसवर्णतनुच्छदः ॥”) समानवर्णः । (यथा, महाभारते । ७ । २२ । ४३ । “इन्द्रायुधसवर्णैस्तु कुन्तिभोजो हयोत्तमैः । आयात् सदश्वैः पुरुजित् मातुलःसव्यसाचिनः ॥”) तुल्यजातिः । यथा, मनुः । “पाणिग्रहणसंस्कारः सवर्णासूपदिश्यते । असवर्णास्वयं ज्ञेयो विधिरुद्वाहकर्म्मणि ॥” इत्युद्वाहतत्त्वम् ॥ एकस्थानोत्पन्नवर्णः । यथा । सर्वर्णेनाकदीर्घः । इति संक्षिप्तसारव्याकरणम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-312-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें