🕉️ 21 November 2026, Saturday · 07:32:24 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

माहिष्य
māhiṣya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
क्षत्रिय पिता और वैश्या माता का पुत्र (2.10.3)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
माहिष्य संज्ञा पुं॰ [सं॰] स्मृतियों के अनुसार एक संकर जाति । विशेष—याज्ञवल्क्य इसे क्षत्रिय पिता और वैश्या माता की औरस संतान मानते हैं । आश्रलायन इसे सुवर्ण नामक जाति से करण जाति की माता में उत्पन्न मानते हैं । सह्याद्रि खंड में इसको यज्ञोपर्वात आदि संस्कारों का वैश्यों के समान अधिकारी कहा हैं; पर आश्वलायन इसे यज्ञ करने का निषेध करते हैं । इस जाति के लोग अब तक बालि द्वीप में मिलते हैं और अपने को माहिष्य क्षत्रिय कहते हैं । संभवत: ये लोग किसी समय महिष- मंडल देश के रहनेवाले होंगे ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
माहि˚ष्य m. a partic. mixed caste (the son of a Kṣatriya and a Vaiśyā mother whose business is attendance on cattle), Yājñ.; Gaut.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (815,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
माहिष्यः A mixed caste sprung from a Kṣatriya father and Vaiśya mother.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0864-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
माहिष्य पु० महिष्यां भवः ष्यञ् । क्षत्रेण वैश्यायामुत्पादिते सङ्करजातिभेदे अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4753,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
माहिष्यः, पुं, (महिष्यां साघुरिति महिषी + ष्यञ् ।) वर्णसङ्करजातिविशेषः । स च क्षत्त्रियाद्बैश्यायां जातः । इत्यमरः । २ । १० । ३ ॥ (यथा, याज्ञवल्क्यसंहितायाम् । १ । ९२ । “वैश्याशूद्र्योस्तु राजन्यान् माहिष्योग्रौ सुतौ स्मृतौ ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-721-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें