🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:10:32 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अपान
apāna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अपान १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. दस वा पाँच प्राणों में से एक । विशेष—निम्नलिखित तीनों वायुओं में से कोइ किसी को और कोई किसी को अपना कहतें हैं—
१. वह वायु जो नासिका द्वारा बाहार से भीतर की ओर खींची जाती है ।
२. गुदास्थ वायु जो मल को बाहार निकालती है ।
३. वह वायु जो तालु से पीठ तक और गुदा से उपस्थ तक व्याप्त है ।
२. वायु जो गुदा से निकले । अधोवायु । गुदस्थ वायु ।
३. गुदा ।
अपान ३ वि॰
१. सब दुखों को दूर करनेवाला ।
२. ईश्वर का एक विशेषण ।
अपान ३ पु संज्ञा पुं॰ [प्रा॰ अप्पाण हिं॰अपना]
१. आत्मभाव । आत्मा- तत्व । आत्मज्ञान । उ॰—(क) तुलसी भेडी़ की धँसनि जड़ जनक सनमान । उपजत हिय अपमान भा, खोवन मूढ़ अपान ।— तुलसी ग्र॰, पृ॰ १४५ । (ख) ऋषिराज राजा आज जनक समान को । गाँठि बिनु गुन की कठिन जड़ चेतन की, छोरी अनायास साधु सोधक अपान को ।— तुलसी ग्रं॰, पृ॰३१५ ।
२. आप । आत्मगौरव । भ्रम । उ॰—काहे को अनेक देव सेवत, जागै मसान खोवत अपान, सठ होत हठि प्रेत रे ।— तुसली ग्रं॰, पृ॰२३८ ।
३. सुध । होश हवास । उ॰— (क) भय मगन सब देखनहारे । जनक समान अपान बिसारे ।—मानस, १ ।३२५ । (ख) बरबस लिए उठाइ उर, लाए कृपानिधान । भरत राम की मिलन लखि, बिसरा सबहि अपान ।— मानस, पृ॰ २८५ ।
४. अहं । अभिमान ।
अपान ४ पु सर्व॰ [हिं॰ अपना] निज का । अपना । उ॰— पहि- चान को केहि जान, सबहि अपान सुधि भोरी भई । — मानस, पृ॰ १ ।३२९ ।
अपान ५ पु वि॰ [सं॰ अ +पान] जो पाने के योग्य न हो । अपेय । उ॰—माधौ जू मोतैं और न पापी । भच्छि अभच्छ अपान पान करि कबहुँ न मनसा धापी । —सूर॰ १ ।१४० ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अपान m. (opposed to प्राण), that of the five vital airs which goes downwards and out at the anus
the anus, MBh. (in this sense also (अम्) n., L.)
N. of a Sāman, PBr.
ventris crepitus, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (54,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अपानः Breathing out, respiration (opp. प्राण); प्राणापानौ समौ कृत्वा नासाभ्यंतरचारिणौ Bg. 5. 27; one of the five life-winds in the body which goes downwards and out at the anus (अपनयनान्मूत्रपुरीषादेरपानोऽ धोवृत्तिर्वायुर्नाभिस्थानः); मूत्रशुक्रवहो वायुरपान इति कीर्त्यते. --नः --नं The anus (आधारे घञ्). --Comp. --दा giving Apāna. --द्वारं the anus. --पवनः, --वायुः {1} the life-wind called अपान. {2} ventris crepitus. --भृत् f. a sort of brick (cherishing the life-wind अपान).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0116-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अपान पु० अपानयति अपसारयति मूत्रादि अप + आ + नी- ड अपसारयति अधोऽनिति गच्छति वा अप + अन--अच् वा १ मूत्रादेरधो नयनशीले, गुह्यदेशस्थे, “अधोनयन- त्यपानस्तु आहारञ्च नृणा पुन” तित्युक्तलक्षणे “मूत्रशुक्र- वहोवायुरपान इति कीर्त्त्यते” इत्युक्तलक्षणे च वायौ । “प्राणोऽपानव्यानसमान इत्येतेत् सर्वं प्राण” इति वृ० “अपनयनात् मूत्रपुरीषादेरपानोऽधोवृत्तिर्वावुः नाभि- स्थान” इति मा० “अथ योऽस्य प्रत्यङ्शुषिः सोऽ- पान” इति छा० उ० । “अथ योऽस्य प्रत्यङ्शुषिः पश्चिम- दिक्थो वायुविशेवः स मूत्रपुरीषाद्यन्नथोऽनितीत्यपान” इति भा० “यद्वै प्राणिति स प्राणः यदपानिति सोऽ- पान इति” छा० उ० । “यद्वै पुरुषः प्राणिति [] मुखनासिकाभ्यां वायुं वहिर्निस्सारयति स प्राणाख्यो वायुर्वायुवृत्तिविशेषः यदपानित्यपश्यमिति ताभ्यामेव मुख- नासिकाभ्याम् अन्तराकर्षति वायुः सोऽपानोऽपानाख्या वृत्तिरिति” भा० । पदार्थादर्शे तु पूर्व्वोक्तैव निरुक्तिर्दर्शिता यथा अपानयत्यपानोऽयमाहारं च मलार्पितम् । “शुक्रं मूत्रं तथोत्सर्गमपानस्तेन मारुतः । इन्द्रगोपप्रभाकाशः सन्ध्याजलदसन्निभः ॥ स च मेढ्रे च पायौ च ऊरुवङ्क्षण जानुषु । जङ्घोदरे कृकाट्याञ्च नाभिमूले च तिष्ठती” ति योगार्णवः । “प्राणापानान्तरे देवी वाग्वै नित्यं प्रति- ष्ठतीति” महा० भा० “प्राणापानौ समौ कृत्वा नासा- भ्यन्तरचारिणा” विति गीता । अप + अन--भावे घञ् । २ अ- पानक्रियायाम् वहिर्गतायाः ३ प्राणवृत्तेरन्तः प्रवेशने पु० “प्रजाभ्योऽपानायेति” ता० ब्रा० । “अपानः वहिर्गतायाः प्राणवृत्तेरन्तःप्रवेशनमपाननं तेन हि वायुः शरीरे नीयते अपानेन, यतः “प्राणो न पराभवतीति” श्रुत्यन्तरमिति” ता० भा० । आधारे घञ् ४ गुह्यस्थाने पु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0244-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अपानं, क्ली, (अपनयति मलादि निःसारयति, अप + अन् + णिच् + पचाद्यच् ।) मलद्वारं । तत्प- र्य्यायः । गुदं २ । पायुः ३ । इत्यमरः ॥ गुह्यं ४ । गुदवर्त्म ५ । इति जटाधरः ॥ तनुर्ह्रदः ६ । मार्गः ७ । इति शब्दरत्नावली ॥
अपानः, पुं, (अपानिति अधोदेशात् निःसरति, अप + अन् + अच् ।) गुदस्थवायुः । इत्यमरः ॥ अवाग्गमनवान् पाष्वादिस्थानवर्त्ती वायुः । इति वेदान्तसारः ॥ (“अधोनयत्यपानस्तु आहारञ्च नृणामधः । मूत्रशुक्रवहो वायुरपान इति कीर्त्त्यते” ॥ इत्युक्तलक्षणोऽवाग्गमनवान् कृकाटिकापृष्ठपार्श्व- पायूपस्थवृत्तिवायुः । गुदस्थवायुः ।) (“प्राणापानौ समौ कृत्वा नासाभ्यन्तरचारिणौ” । इवि भगवद्गीता ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-068-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अपान" आता है (5)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें