🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:34:27 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उदान
udāna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उदान संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. प्राणवायु का एक भेद जिसका स्थान कंठ है । इसकी गति हृदय से कंठ और तालु तक और सिर से भ्रूमध्य तक है । इससे डकार और छींक आती है ।
२. श्वास । साँस (को॰) ।
३. पक्ष्म । बरौनी (को॰) ।
४. नाभि (को॰) ।
५. प्रशंसा या आनंद की व्यंजना (बौद्ध) (को॰) ।
६. एक प्रकार का सर्प (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उद्-आन m. breathing upwards
one of the five vital airs of the human body (that which is in the throat and rises upwards), Vedāntas. 97; AV. xi, 8, 4; VS.; ChUp.; ŚBr.; MBh.; Suśr. &c.
the navel, L.
an eyelash, L.
a kind of snake, L.
joy, heart's joy (Buddh.)
(with Buddhists) one of the 9 divisions of sacred scriptures, Dharmas. 62 (MWB. 63)
उद्-आन See 2. उद्-√ अन्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (184,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उदानः [अन्-घञ्] 1 Breathing upwards. --2 Breathing, breath in general. --3 One of the five vital airs or life-winds which rises up the throat and enters into the head; the other four being प्राण, अपान, समान and व्यान; स्पंदयत्यधरं वक्त्रं गात्रनेत्रप्रकोपनः । उद्वेजयति मर्मणि उदानो नाम मारुतः ॥. --4 (With Buddhists) An expression of praise or joy. --5 The navel. --6 An eyelash. --7 A kind of snake.
उदान See under {1} उदन्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0301-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उदानः, पुं, (उदूर्द्धेन आनिति अनेन । उत् + आङ् + अन् + घञ् ।) कण्ठस्थवायुः । इत्यमरः ॥ तस्य कर्म्म ऊर्द्ध्वनयनम् । इति श्रीधरस्वामी ॥ (यथा, सङ्गीतरत्नाकरे, १ । ६४ । “उदानः पादयोरास्ते हस्तयोरङ्गसन्धिषु । कर्म्मास्य देहोन्नयनोत्क्रमणादि प्रकीर्त्तितम्” ॥) “ऊर्द्ध्व गमनवान् कण्ठस्थानीयोत्क्रमणवायुः” । इति वेदान्तः ॥ (तथा चोक्तम् । “हृदि प्राणो गुदेऽपानः समानो नाभिसंस्थितः । उदानः कण्ठदेशे स्यात् व्यानः सर्व्वशरीरगः” ॥ “उदानो नाम यस्तूर्द्धमुपैति पवनोत्तमः” । इति महाभारते वनपर्ब्बणि ॥ प्रकुपितोदानस्य लक्षणं यथा । “हिक्का श्वासः परिश्वासः कासः शोषार्त्तिघण्टिकाः । [] हृल्लासो हृदि शूलञ्च यकृद्वातादिका वमिः । क्षवथुर्जृम्भणञ्चैव तथा वैस्वर्य्यपीनसौ ॥ अरुचिश्च प्रतिश्याय एते प्रोक्ता उदानतः । उदानः श्लेष्मसंयुक्तो दोषात् हृदि प्रकुप्यति” ॥ इति चिकित्सितस्थाने २१ अध्याये हारीते- नोक्तम् ॥ * ॥ “उदानः क्षवथूद्गारच्छर्द्दिनिद्रावधारणैः । गुरुभारातिरुदितहास्याद्यैर्विकृतो गदान् ॥ कण्ठरोधमनोभ्रंशच्छर्द्द्यरोचकपीनसान् । कुर्य्याच्च गलगण्डादींस्तांस्तान् जत्रूर्द्ध्वसंश्रयान्” । इति निदानस्थाने षोडशेऽध्याये वाभटेनोक्तम् ॥ * ॥ अस्य स्थानं कार्य्यञ्च यथा ॥ “उदानस्य पुनः स्थानं नाभ्युरःकण्ठ एव च । वाक्प्रवृत्तिः प्रयत्नोर्ज्जो बलवर्णादि कर्म्म च” ॥ इति चिकित्सास्थाने २८ अध्याये चरकेणोक्तम् ॥ “उदानो नाम यस्तूर्द्ध्वमुपैति पवनोत्तमः ॥ तेन भाषितगीतादिविशोषोऽभिप्रवर्त्तते । ऊर्द्ध्वजत्रुगतान् रोगान् करोति च विंशेषतः” ॥ दोषान्तरगतस्यास्य लक्षणं यथा ॥ “उदाने पित्तसंयुक्ते मूर्च्छादाहभ्रमक्लमाः । अस्वेदहर्षौ मन्दाग्निः शीतस्तम्भौ कफावृते” ॥ इति निदानस्थाने प्रथमेऽध्याये सुश्रुतेनोक्तम् ॥ उदरावर्त्तः । नाभिः । सर्पविशेषः । इति मेदिनी ॥ पक्ष्म । इति शब्दरत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-237-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उदान" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें