🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:24:21 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

निदान
nidāna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
मूल कारण (1.4.30) आदिकारण
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
निदान १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. आदि कारण ।
२. कारण ।
३. रोगनिर्णय । रोगलक्षण । रोग की पहचान । विशेष—सुश्रुत के पुछने पर धन्वंतरि जो ने कहा है कि वायु ही प्राणियों की उत्पत्ति, स्थिति और विनाश का मुल है । यह शरीर के दोषों का स्वामी और रोगों का राजा है । वायु पाँच हैं—प्राण, उदान, समान, व्यान और अपना । ये ही पाँचो वायु शरीर की रक्षा करती हैं । जिस वायु का मुख में संचरण होता है उसे प्राणवायु कहते हैं । इससे शरीर की रक्षा, प्राणधारण और खाया हुआ अन्न जठर में जाता हैं । इसके दूषित होने से हिचकी, दमा, आदि, रोग हेते हैं । जो वायु ऊपर की ओर चलती है उसे उदान वायु कहेत हैं । इसके कुपित होने से कंधे के ऊपर के रोग होते हैं । समान वायु आमाशय और पक्वाशय में काम करती है । इसके बिगड़ने से गुल्म, मंदाग्नि, अतीसार आदि रोग होते हैं । व्यान वायु सारे शीरर में घुमती है और रसों को सर्वत्र पहुँचाती है । इसी से पसीना और रक्त आदि निकलता है । इसके बिगड़ने से शरीर भर में होनेवाले रोग हो सकते हैं । अपान वायु का स्थान पक्वाशय है । इसके द्वारा मल, मुत्र, शुक, आर्तव, गर्भ समय पर खिंचकर बाहर होता है । इस वायु के कुपित होने से वस्ति और गुप्त स्थानों के रोग हेतो हैं । व्यान और अपान दोनों के कुपित होने से प्रमेह आदि शुक्ररोग होते हैं (सुश्रुत) ।
४. अंत । अवसान ।
५. तप के फल की चाह ।
६. शुद्धि ।
७. बछड़े का बंधन ।
निदान २ अव्य॰ अंत में । आखिर । उ॰—जहाँ सुमति तहँ संपति नाना । जहाँ कुमति तहँ बिपति निदाना ।—तुलसी (शब्द॰) ।
निदान ३ वि॰ अंतिम या निम्न श्रेणी का । निकृष्ट । बहुत ही गया बीता । हद दरजे का । उ॰—उत्तम खेती मध्यम बात । निरघिन सेवा भीख निदान (कहावत) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. निदान mfn. reproached, ridiculed, ib.
2. नि-˚दान n. a band, rope, halter, RV. vi, 32, 6; MBh.
a first or primary cause (cf. नि-बन्धन), RV. x, 114, 2; Br.; Kāṭh.
original form or essence (˚नेन ind. originally, essentially, properly), Br.
(with, Buddh.) a cause of existence (12 in number), MWB. 56; 103
any cause or motive, Divyāv.
the cause of a disease and enquiry into it, pathology (= निदान-स्थान, q.v.), L.
= निदान-सूत्र, Cat.
cessation, end, L.
purification, correctness, L.
claiming the reward of penitential acts, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (548,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निदानं 1 A band, rope, halter. --2 A rope for tying up a calf. --3 A primary cause, the first or essential cause; निदिनमिक्ष्वाकुकुलस्य संततेः R. 3. 1; अथवा बलमारंभो निदानं क्षयसंपदः Śi. 2. 94. --4 A cause in general; मुंच मयि मानमनिदानं Gīt. 5. --5 (In medicine) Inquiry into the causes of a disease, pathology. --6 Diagnosis of a disease. --7 End, termination. --8 Purity, purification, correctness. --9 Claiming the reward of penitential acts. --Comp. --स्थानं one of the departments of medical science.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0621-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निदान न० नितरामसाधारणतया दयते कार्यम् नि + देङ् पा- लने ल्यु । १ आदिकारणे अमरः २ कारणमात्रे ३ वत्स- दामनि निवृत्त दानम् प्रा० स० ४ कारणक्षये च मेदि० नि + दै शुद्धौ भावे ल्युट् । ५ शुद्धौ हेमच० । ६ रोगनिर्णये विश्वः ७ रोगहेतौ । “निदानं पूर्वरूपाणि रूपाण्युप- शयस्तथा । सम्प्राप्तिश्चेति विज्ञानं रोगाणां पञ्चघा स्मृतम् । निमित्त हेत्वायतनप्रत्ययोत्थानकारणैः । निदा- नमाहुः पर्य्यायैः प्राग्रूपं येन लक्ष्यते” इति माध- वकरः सुश्रुते निदानप्रकरणे तद्भेदादिकं दृश्यम् । “नि- दानमिक्ष्वाकुकुलस्य सन्ततेः” रघुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4065,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निदानं, क्ली, (नि निश्चयं दीयतेऽनेनेति । नि + दा + करणे ल्युट् ।) आदिकारणम् । इत्य- मरः । १ । ४ । २८ ॥ (यथा, रघुः । ३ । १ । “निदानमिक्ष्वाकुकुलस्य सन्ततेः सुदक्षिणा दोर्हृदलक्षणं दधौ ॥”) कारणम् । वत्सदामादि । (यथा, ऋग्वेदे । ६ । ३२ । २ । “उदुश्रियाणामसृजन्निदानम् ॥” नि + दो छेदे + भावे ल्युट् ।) कारणक्षयः । इति मेदिनी । ने, ८३ ॥ (नि + दै प शोधने + भावे ल्युट् ।) शुद्धिः । तपःफलयाचनम् । अवसा- नम् । इति हेमचन्द्रः । ६ । १५० ॥ रोग- निर्णयः । इति विश्वः ॥ तत्पर्य्यायः । रोग- [] लक्षणम् २ आदानम् ३ रोगहेतुः ४ । इति राजनिर्घण्टः ॥ * ॥ “निदानं पूर्व्वरूपाणि रूपाण्युपशयस्तथा । सम्प्राप्तिश्चेति विज्ञानं रोगाणां पञ्चधा स्मृतम् ॥ निमित्तहेत्वायतनप्रत्ययोत्थानकारणैः । निदानमाहुः पर्य्यायैः प्राग्रूपं येन लक्ष्यते ॥” इति माधवकरः ॥ (“सेति कर्त्तव्यताको रोगोत्पादकहेतुर्निदानम् ।” इति रुग्विनिश्चयव्याख्याने विजयेनोक्तम् ॥ “इह खलु हेतुर्निमित्तमायतनं कर्त्ता कारणं प्रत्ययः समुत्थानं निदानमित्यनर्थान्तरम् । तत्त्रि- विधं असात्म्येन्द्रियार्थसंयोगः प्रज्ञापराधः परि- णामश्चेत्यतस्त्रिविधविकल्पा व्याधयः प्रादुर्भव- न्त्याग्नेयसौम्यवायव्याः ।” इति निदानस्थाने प्रथमेऽध्याये चरकेणोक्तम् ॥ पैलमुनिकृत- चिकित्साग्रन्थविशेषः । यथा, ब्रह्मवैवर्त्ते । १ । १६ । २१ । “पैलो निदानं करथस्तन्त्रं सर्व्वधरं परम् । द्वैधनिर्णयतन्त्रञ्च चकार कुम्भसम्भवः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-881-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "निदान" आता है (6)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें