🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:32:05 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उपशय
upaśaya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उपशय १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. किसी वस्तु के व्यवहार से क्लेश का घटना या बढ़ना देखकर रोग का अनुमान । यह रोगज्ञान के पाँच उपायों में से एक है । निदान ।
२. सूख या आराम देनावाली वस्तु या उपाय । अनुकुल औषध या पथ्य । मुआफिक इलाज ।
३. पास सोना (को॰) ।
४. सहसा आक्रमण करने के लिये एकांत स्थान [को॰] ।
उपशय २ वि॰
१. पास सोनेवाला । सांत्वना देनेवाला [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उप-शय See उप-√ शी.
उप-शय mfn. lying near at hand or close by, lying ready for use, ŚBr.; ŚāṅkhŚr.
उप-शय (अस्), m. one of the Yūpas (or posts to which the sacrificial animal is tied), TS. vi, 6, 4, 4
the lying near or by the side of
a kind of hole in the ground (placed near the track of wild animals, for a hunter to conceal himself in Mall. on Śiś. ii, 80)
(in med.) the allaying (of diseases) by suitable remedies, suitableness, usefulness, advantageous medicine, Car.
the liking, predilection (of a sick person as for coolness &c.), ib.
diagnosis by the effect of certain articles of food or medicine, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (207,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उपशय See under उपशी.
उपशय a. 1 Lying by the side of. --2 Productive of happiness or rest. --यः 1 Lying by the side of. --2 A lair, ambush; Śi. 2. 80. --3 Diagnosis by the effect of certain articles of [] food, or medicine (one of the five elements of निदान). --4 Allaying disease by diet, regimen &c. --या A prepared piece of clay.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0331-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपशय पु० उप + शी--अच् । १ समीपशयने । “हेतुव्याधिविप- र्य्यासविपर्य्यस्तार्थकारिणाम् । औषधान्नविहाराणा मुपयीगं सुखावहम् । विद्यादुपशयं व्याधेः सहि सात्म्य- [] मिति स्मृतः” इति निदानोक्तं व्याधिहेतुविपरीतौषधा- दितः २ सुखावहोपयोगे । शयः हस्तः तस्मिन् तत्सामीप्ये वा अव्ययी० । ३ हस्ते इत्यर्थे ४ हस्तसमीपे च अव्य० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1331-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपशयः, पुं, (उप + शी + अच् ।) निदानपञ्चकान्त- र्गतरोगज्ञानजनकः । तस्य लक्षणम् । “हेतुव्याधिविपर्य्यस्तविपर्य्यस्तार्थकारिणाम् । औषधान्नविहाराणामुपयोगं सुखावहम् ॥ विद्यादुपशयं व्याधेः स हि सात्म्यमिति स्मृतः” । इति निदानम् ॥ (“अस्मिन्नर्थे उपशयः पुनर्हेतु- व्याधिविपरीतानां विपरीतार्थकारिणाञ्चौषधा- हारविहाराणां उपयोगः सुखानुबन्धः” । इति चरके निदानस्थाने प्रथमोऽध्यायः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-261-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें