🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:09:34 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

उपशय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

उपशय

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

उपशय

अर्थ: पास लेटना

व्युत्पत्ति: उप+शी+अच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. उपशय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. शय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: उप + शी + अच्
  3. शय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: उप + शी + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — उपशय (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउपशयःउपशयौउपशयाः
द्वितीयाउपशयम्उपशयौउपशयान्
तृतीयाउपशयेनउपशयाभ्याम्उपशयैः
चतुर्थीउपशयायउपशयाभ्याम्उपशयेभ्यः
पञ्चमीउपशयात् / उपशयाद्उपशयाभ्याम्उपशयेभ्यः
षष्ठीउपशयस्यउपशययोःउपशयानाम्
सप्तमीउपशयेउपशययोःउपशयेषु
सम्बोधनहे उपशयहे उपशयौहे उपशयाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — उपशय
उपशय
upaśaya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उपशय १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. किसी वस्तु के व्यवहार से क्लेश का घटना या बढ़ना देखकर रोग का अनुमान । यह रोगज्ञान के पाँच उपायों में से एक है । निदान ।
२. सूख या आराम देनावाली वस्तु या उपाय । अनुकुल औषध या पथ्य । मुआफिक इलाज ।
३. पास सोना (को॰) ।
४. सहसा आक्रमण करने के लिये एकांत स्थान [को॰] ।
उपशय २ वि॰
१. पास सोनेवाला । सांत्वना देनेवाला [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उप-शय See उप-√ शी.
उप-शय mfn. lying near at hand or close by, lying ready for use, ŚBr.; ŚāṅkhŚr.
उप-शय (अस्), m. one of the Yūpas (or posts to which the sacrificial animal is tied), TS. vi, 6, 4, 4
the lying near or by the side of
a kind of hole in the ground (placed near the track of wild animals, for a hunter to conceal himself in Mall. on Śiś. ii, 80)
(in med.) the allaying (of diseases) by suitable remedies, suitableness, usefulness, advantageous medicine, Car.
the liking, predilection (of a sick person as for coolness &c.), ib.
diagnosis by the effect of certain articles of food or medicine, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (207,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उपशय See under उपशी.
उपशय a. 1 Lying by the side of. --2 Productive of happiness or rest. --यः 1 Lying by the side of. --2 A lair, ambush; Śi. 2. 80. --3 Diagnosis by the effect of certain articles of [] food, or medicine (one of the five elements of निदान). --4 Allaying disease by diet, regimen &c. --या A prepared piece of clay.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0331-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपशय पु० उप + शी--अच् । १ समीपशयने । “हेतुव्याधिविप- र्य्यासविपर्य्यस्तार्थकारिणाम् । औषधान्नविहाराणा मुपयीगं सुखावहम् । विद्यादुपशयं व्याधेः सहि सात्म्य- [] मिति स्मृतः” इति निदानोक्तं व्याधिहेतुविपरीतौषधा- दितः २ सुखावहोपयोगे । शयः हस्तः तस्मिन् तत्सामीप्ये वा अव्ययी० । ३ हस्ते इत्यर्थे ४ हस्तसमीपे च अव्य० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1331-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपशयः, पुं, (उप + शी + अच् ।) निदानपञ्चकान्त- र्गतरोगज्ञानजनकः । तस्य लक्षणम् । “हेतुव्याधिविपर्य्यस्तविपर्य्यस्तार्थकारिणाम् । औषधान्नविहाराणामुपयोगं सुखावहम् ॥ विद्यादुपशयं व्याधेः स हि सात्म्यमिति स्मृतः” । इति निदानम् ॥ (“अस्मिन्नर्थे उपशयः पुनर्हेतु- व्याधिविपरीतानां विपरीतार्थकारिणाञ्चौषधा- हारविहाराणां उपयोगः सुखानुबन्धः” । इति चरके निदानस्थाने प्रथमोऽध्यायः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-261-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
उपशयउपशय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: शय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: उप + शी + अच् | शय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: उप + शी + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

उपशय 📚 ➤ पास लेटना

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
उपशय 📚किसी वस्तु के व्यवहार से क्लेश का घटना या बढ़ना देखकर रोग का अनुमान । …🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • उपशय: उप+शी+अच् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें