🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:07:02 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

इव
iva
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
समानता (3.4.9) वा · यथा · एवम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
इव अव्य॰ [सं॰] उपमावाचक शब्द । समान । नाई । तरह । सदृश । तुल्य । जैसे । उ॰—निज अघ समुझि न कछु कहि जाई । तपै अवा इव उर अधिकाई ।—मानस, १ ।५८ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
इव ind. (fr. pronominal base 3. इ), like, in the same manner as (in this sense = यथा, and used correlatively to तथा)
as it were, as if (e.g. पथेव, as if on a path)
in a certain manner, in some measure, a little, perhaps (in qualification or mitigation of a strong assertion)
nearly, almost, about (e.g. मुहूर्तम् इव, almost an hour)
so, just so, just, exactly, indeed, very (especially after words which involve some restriction, e.g. ईषद् इव, just a little; किंचिद् इव, just a little bit: and after a negation, e.g. न चिराद् इव, very soon). इव is connected vaguely, and somewhat pleonastically, with an interrogative pronoun or adverb (e.g. किम् इव, what? कथम् इव, how could that possibly be? क्वेव, where, I should like to know?). In the Pada texts of the Ṛg, Yajur, and Atharva-veda, and by native grammarians, इव is considered to be enclitic, and therefore compounded with the word after which it stands, RV.; AV.; &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (168,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
इव ind. 1 Like, as (showing उपमा or comparison); वागर्थाविव संपृक्तौ R. 1. 1; वैनतेय इव विनतानंदनः K. 5. --2 As if, as it were (denoting उत्प्रेक्षा); पश्यामीव पिताकिनं Ś. 1. 6; लिंपतीव तमोंगानि वर्षतीवांजनं नभः Mk. 1. 34. --3 A little, somewhat, perhaps; कडार इवायं G. M. --4 (Added to interrogative words), ‘Possibly’, ‘I should like to know’, ‘indeed’; विना सीतादेव्या किमिव हि न दुःखं रघुपतेः U. 6. 30; क इव of what sort, what-like; क इव कालः Māl. 2 what a long time has elapsed. --5 इव is frequently used with adverbs, especially with such as involve restriction, by way of emphasis in the sense of even or just so, just, exactly, quite, indeed, very; मुहूर्तमिव but for a moment; किंचिदिव just a little bit; so ईषदिव, नाचिरादिव &c.; (इव is considered by grammarians as forming compounds with the word after which it stands; इवेन नित्यसमासो विभक्त्यलोपश्च).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0280-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
इव व्याप्तौ प्रीणने च इदित् भ्वा० पर० सक० सेट् । इन्वति ऐन्वीत् । इन्वकाः ।
इव अव्य० इन्व--निरु० क । १ सादृश्ये, २ उत्प्रेक्ष याम्, ३ ईषदर्थे, वाक्यालङ्कारद्योतकता चास्य तत्र उपमायाम् “इवेन नित्य- समासोविभक्त्यलोपश्चेति” वार्त्ति० उक्तेर्नित्यसमासः विभ- क्तेर्लोपाभावश्च स च समासस्वरार्थ एव । “वागर्थाविव संपृक्तौ वागर्थप्रतिपत्तये” रघुः । “हंसीव कृष्ण! ते कार्त्तिः स्वर्गङ्गामवगाहते” चन्द्रालोकः । एतत्प्रयोगे श्रौती उपमा “श्रौती यथेववाशब्दा इवार्ये वा वतिर्यदि” सा० द० उक्तेः । उत्प्रेक्षायाम् । “गुणा गुणानुबन्धित्वात् तस्य सप्रसवा इव” रघुः । “गङ्गाम्भसि सुरत्राण! कृपाणस्तव निःस्वनः । स्नातीवारिवधूवर्गगर्भपातनपातकी” “मुखमेणीदृशोभाति पूर्णचन्द्रैवापरः” सा० द० इवादिशब्दप्रयोगे उत्प्रेक्षाया वाच्यत्वम् । “वाच्येवादिप्रयोगे स्यादप्रयोगे परा पुनः” सा० द० उक्तेः । वाक्यालङ्कारे “सर्वदा क इव वा सहि- ष्यते” किरा० “किमिव हि मधुराणां मण्डनं नाकृतीनाम्” शकु० “सृजति सा कियतीमिव न व्यथाम्” नैष० ईषदर्थे “तदस्तिपर्युषितमिव” शत० ब्रा० “आवर्जिता किञ्चिदिव स्तनाभ्याम्” कुमा० ४ अवधारणार्थे च । “श्रिये पूषुन्निषु- कृते वदेवाः” ऋ० १, १८४, ३ । “इष्कृतेव इवशब्द एवार्थे” भा० । “श्लक्ष्णेव तु वा ईश्वरा” शत० ब्रा० । इवशब्दो- ऽवधारणार्थे” भा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0985,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
इव, इ, व्याप्तौ । (इदित् -भ्वादिं -- परं -सकं -सेट् ।) प्रीणने । इति कविकल्पद्रुमः ॥ ह्रस्वादिः । इ इन्व्यते । दन्त्यबकारपरत्वान्नानुस्वारः । प्रीणनं कैश्चिन्न मन्यते । इति दुर्गादासः ॥
इव, व्य, सादृश्यम् । साम्यम् । इत्यमरः ॥ (यथा, रघौ । १ । १ । “वागर्थाविव संपृक्तौ वागर्थप्रतिपत्तये । जगतः पितरौ वन्दे पार्ब्बतीपरमेश्वरौ” ॥) (उत्प्रेक्षा । यथा, साहित्यदर्पणे १० परिच्छेदे । “मुखमेणीदृशो भाति पूर्णचन्द्र इवापरः” ।) ईषत् । वाक्यालङ्कारः । (यथा, शाकुन्तले १ अङ्के । “किमिव हि मधुराणां मण्डनं नाकृतीनाम्” । एवार्थः । यथा, ऋग्वेदे १ । १८४ । ३ । “श्रिये पुषन्निषुकृतेव देवाः” “इवशब्द एवार्थे” इति भाष्यम् । अवधारणार्थः । यथा, शतपथब्राह्मणे प्लक्ष्णेव तु ईश्वरा” “इवशब्दोऽवधारणार्थः इति भाष्यम् ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-214-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "इव" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें