🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:00:37 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

साधारण
sādhāraṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
साधारण (3.1.81) सामान्य
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
साधारण १ वि॰ [सं॰]
१. जिसमें कोई विशेषता न हो । मामूली । सामान्य । जैसे—साधारण बात, साधारण काम, साधारण उपाय ।
२. आसान । सरल । सहज ।
३. सार्वजनिक । आम ।
४. समान । सदृश । तुल्य ।
५. मिश्रित । घुलामिला (को॰) ।
६. तर्कशास्त्र में एकाधिक से संबद्ध । पक्षाभास (को॰) ।
७. मध्यवर्ती स्तान ग्रहण करनेवाला (को॰) ।
साधारण २ संज्ञा पुं॰ [सं॰] भाव प्रकाश के अनुसार वह प्रदेश जहाँ जंगल अधिक हों, पानी अधिक हो, रोग अधिक हों और जाड़ा तथा गरमी भी अधिक पड़ती हो ।
२. ऐसे देश का जल ।
३. सामान्य या सार्वजनिक नियम (को॰) ।
४. जातिगत या वर्गीय गुण (को॰) ।
५. एक संवत्सर (को॰) ।
साधारण देश संज्ञा पुं॰ [सं॰] एक प्रकार का देश । दे॰ साधारण ।
साधारण धर्म संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वह धर्म जो सबके लिये हो । सार्वजनिक धर्म । विशेष—मनु के अनुसार अहिंसा, सत्य अस्तेय, शौच, इंद्रिय- निग्रह, दम, क्षमा, आर्जव, दान ये दस साधारण धर्म हैं ।
२. वह धर्म जो साधारणत: एक ही प्रकार के सब पदार्थो में पाया जाय ।
३. चारों वर्णों के कर्तव्य कर्म । प्रजनन । संतानोत्पादन । जनन (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
साधारण mf(ई or आ)n. ‘having or resting on the same support or basis’, belonging or applicable to many or all, general, common to all, universal, common to (gen. dat. instr. with and without सह, or comp.), RV. &c. &c.
like, equal or similar to (instr. or comp.), Hariv.; Kālid.
behaving alike, Dhūrtas.
having something of two opposite properties, occupying a middle position, mean (between two extremes, e.g. ‘neither too dry nor too wet’, ‘neither too cool nor too hot’), Suśr.; Kām.; VarBṛS.
(in logic) belonging to more than the one instance alleged (one of the three divisions of the fallacy called अनैकान्तिक, q.v.)
generic, W.
साधारण m. N. of the 44th (or 18th) year of Jupiter's cycle of 60 years, VarBṛS.
साधारण m. or n. (?) N. of a Nyāya wk. by Gāda-dhara
साधारण (अम्), n. something in common, a league or alliance with (comp.), Subh.
a common rule or one generally applicable, W.
a generic property, a character common to all the individuals of a species or to all the species of a genus &c., ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1202,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
साधारण a. (णा or णी f.) 1 Common (to two or more), joint; साधारणोऽयं प्रणयः Ś. 3; साधारणो भूषणभूष्यभावः Ku. 1. 42; R. 16. 5, V. 2. 16. --2 Ordinary, common; साधारणी न खलु बाधा भवस्य Aśvad. 10. --3 General, universal. --4 Mingled, mixed with, in common with; उत्कंठासाधारणं परितोषमनुभवामि Ś. 4; वीज्यते स हि संसुप्तः श्वाससाधारणानिलैः Ku. 2. 42. --5 Equal, similar, like. --6 (In logic) Belonging to more than one instance alleged, one of the three divisions of the fallacy called अनैकांतिक q.v. --णं 1 A common or general rule, a rule or precept generally applicable. --2 A generic property. --Comp. --देशः a wild marshy country. --धनं joint property. --धर्मः {1} a common or universal duty; (अहिंसा सत्यमस्तेयं शौचमिंद्रियनिग्रहः । दंभः क्षमार्जवं दानं धर्मं साधारणं विदुः ॥) {2} the common duty of procreation; ( प्रजनार्थं स्त्रियः सृष्ठाः संतानार्थं च मानवाः । तस्मात्साधारणो धर्मः श्रुतौ पत्न्या सहोदितः ॥). --स्त्री a common woman, harlot, prostitute.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1115-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
साधारण त्रि० सह धारणया स्वार्थेऽण् । १ सदृशे अमरः । [] २ अनेकस्वत्ववत्येकस्मिन् ३ धने “साधारणं समाश्रित्य यत्- किञ्चिद्वाहनादिकम्” स्मृतिः । स्त्रियां गौरा० ङीष् । सा च ३ कुञ्चिकायां ४ वेश्यादिनायिकायाञ्च “यः सपक्षे विपक्षे च भवेत् साधारणस्तु सः” भाषा० उक्ते ५ हे- त्वाभासभेदे पु० । यथा वह्निमान् द्रव्यत्वादित्यादौ द्रव्य- त्वहेतुः सपक्षे पर्वते विपक्षे ह्रदादौ च वर्त्तते इति साधारणः । स चानैकान्तिकभेदः “आद्यःसाधारणस्तुः स्यादन्योऽसाधारणो मतः । तथैवानुपसंहारी त्रिधा- ऽनैकान्तिको मतः” भाषा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5278-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
साधारणः, त्रि, (आधारणं अविशेषेण कार्य्यादि- भारधारणं तेन सह वर्त्तते इति ।) समानः । सदृशः । इत्यमरः । २ । १० । ३७ ॥ (यथा, कुमारे । १ । ४२ । “कण्ठस्य तस्याः स्तनबन्धुरस्य मुक्ताकलापस्य च निस्तलस्य । अन्योन्यशोभाजननात् बभूव साधारणो भूषणभूष्यभावः ॥”) सामान्यम् । अनेकसम्बन्ध्येकवस्तु । इति चामरः । ३ । १ । ८२ ॥ यथा, -- “साधारणं समाश्रित्य यत्किञ्चिद्वाहनायुधम् । शौर्य्यादिनाप्नोति धनं भ्रातरस्तत्र भागिनः ॥” इति दायभागः ॥ तद्वैदिकपर्य्यायः । स्वः १ पृश्निः २ नाकः ३ गौः ४ विष्टप् ५ नभः ६ । इति षट् साधा- रणनामानि । इति वेदनिघण्टौ । १ । ४ ॥ * ॥ पुं, न्यायमते हेत्वाभासविशेषः । यथा, -- “अनैकान्तो विरुद्धश्चाप्यसिद्धः प्रतिपक्षितः । कालात्ययापदिष्टश्च हेत्वाभासस्तु पञ्चधा ॥ आद्यः साधारणस्तु स्यात् स्यादसाधारणो- ऽपरः । तथैवानुपसंहारी त्रिधानैकान्तिको भवेत् ॥ यः सपक्षे विपक्षे च स तु साधारणो मतः । यस्तूभयस्माद्व्यावृत्तः स त्वसाधारणो मतः ॥ तथैवानुपसंहारी केवलान्वयिपक्षकः ॥” इति भाषापरिच्छेदः ॥ [] (देशविशेषः । क्ली, उदकविशेषश्च । यथा, -- “मिश्रचिह्नस्तु यो देशः स हि साधारणः स्मृतः । तस्मिन् देशे यदुदकं तत्तु साधारणं स्मृतम् ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे द्वितीये भागे ॥ “उभयगुणसमेतं नातिरुक्षं न स्निग्धं न च खरबहुलञ्च स्नेहनं कण्टकाढ्यम् । भवति च जलमल्पं नातिशीतं नचोष्णं समप्रकृतिसमेतं विद्धि साधारणञ्च ॥” इति हारीते प्रथमस्थाने चतुर्थेऽध्याये ॥ “जाङ्गलं वातभूयिष्ठमनूपन्तु कफोल्वणम् । साधारणं सममलं त्रिधा भूदेशमादिशेत् ॥” इति वाभटे सूत्रस्थाने प्रथमेऽध्याये ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-328-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "साधारण" आता है (29)
अप्रधान जो प्रधान वा मुख्य न हो । गौण । साधारण । सामान्यसामान्य जिसमें कोई विशेषता न हो । साधारण । मामूलीएकविध एक ही प्रकार का । एक ही विधि का । साधारणगौणी अप्रधान । साधारण । जो मुख्य न मानी जायप्रायभव जो साधारण रिति से अथवा प्रायः होता हो । साधारणबालजातीय बचपने का । बच्चों जैसा । साधारण । मूर्खतापूर्णवोछा पु † वि॰ हलका । साधारण । दे॰ 'ओछा'बेलकत बिना वकत या प्रतिष्ठा का । नगसय तुच्छ । साधारणसस्ता जो महँगा न हो । जिसका मूल्य साधारण से कुछ कम हो । थोड़े मूल्य का । जैस…अदिव्य लौकिक । साधारण । सामान्यअप्राख्य मुख्य नहीं । गोण । साधारणआर्डिनरी साधारण । सामान्य । मामूली । जैसे,— आर्डिनरी मेंबर । आर्डिनरी शेयरप्रायापयोगिक प्रायः उपयोग में आनेवाला । सामान्य । साधारणइतर दूसरा । ऊपर । और । अन्यफल्गु असार । जिसमें कुछ तत्व न होलौकिक लोक संबंधी । सांसारिकप्राकृत प्रकृति से उत्पन्न या प्रकृति संबंधीप्राकृतिक जो प्रकृति से उत्पन्न हुआ होसुलभ सुगमता से मिलने योग्य । सहज में मिलनेवाला । जेसके मिलने में कठिनाई न ह…लौक्य लौकिक । पार्थिवमोट गठरी । मोटरीसुसाध्य जिसका सहज में साधन किया जा सके । जो सहज में किया जा सके । सुखसाध्य । स…ईतर पु वि॰ इतरानेवाला । ढीठ । शोख । गुस्ताखऔसत वह संख्या जो कई स्थानों की भिन्न भिन्न संख्याओं को जोड़ने और उस जोड़ क…टकैया टके का । टकेवालाबजारी बाजार से संबंध रखनेवाला । बजारूपंचमेल विं॰बाजारी बाजार संबंधी । बाजार कामामूली नियमित । नियत
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें