🕉️ 21 November 2026, Saturday · 12:22:34 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सामान्य
sāmānya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
इस 'सामान्य काण्ड' (तृतीय काण्ड) में विशेष्यनिघ्न (विशेषण), संकीर्ण (म (3.1.1) काण्ड
जाति (3.3.75) जन्म
सामान्य (वर्ग) के नाम (1.4.32) जाति · जात
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सामान्य १ वि॰ [सं॰]
१. जिसमें कोई विशेषता न हो । साधारण । मामूली ।
२. दे॰ समान ।
३. महत्वहीन । अदना । तुच्छ (को॰) ।
४. पूरा । संपूर्ण (को॰) ।
५. औसत दरजे का (को॰) ।
सामान्य २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. समान होने का भाव । सादृश्य । समानता । बराबरी ।
२. वह एक बात या गुण जो किसी जाति या वर्ग की सब चीजों में समान रूप से पाया जाय । जातिसाधर्म्य । जैसे,—मनुष्यों में मनुष्यत्व या गौओं में गोत्व । विशेष—वैशेषिक में जो छहु पदार्थ माने गए हैं, सामान्य उनमें से एक है । इसी को जाति भी कहते हैं ।
३. साहित्य में एक प्रकार का अलंकार । यह उस समय माना है, जब एक ही आकार की दो या अधिक ऐसी वस्तुओं का वर्णन होता है जिनमें देखने में कुछ भी अंतर नहीं जान पड़ता । जैसे,—(क) एक रूप तुम भ्राता दोऊ । (ख) नाहिं फरक श्रुतिकमल अरु हरिलोचन अभिसेष । (ग) जानी न जात मसाल औ बाल गोपाल गुलाल चलावत चूकैं ।
४. संपूर्णता । पूर्ण होने का भाव (को॰) ।
५. किस्म । प्रकार (को॰) ।
६. सार्वजनिक कार्य ।
७. अनुरूपता । तुल्यता (को॰) ।
८. वह धर्म जो मनुष्य, पशु पक्षी आदि सभी में सामान्य रूप से पाया जाय (को॰) ।
९. पहचान । लक्षण । चिह्न (को॰) ।
१०. वह अवस्था जिसमें किसी एक ओर झुकाव न हो । मध्य स्थिति । तटस्थता (को॰) ।
सामान्य छल संज्ञा पुं॰ [सं॰] न्यायशास्त्र के अनुसार एक प्रकार का छल जिसमें संभावित अर्थ के स्थान में अति सामान्य के योग से असंभूत अर्थ की कल्पना की जाती है । जब वादी किसी संभूत अर्थ के विष य में कोई वचन कहै, तब सामान्य के संबंध से किसी असंभूत अर्थ के विषय में उस वचन की कल्पना करने की क्रिया । विशेष दे॰ छल ।
सामान्य ज्वर संज्ञा पुं॰ [सं॰] साधारण ज्वर । मामूली बुखार ।
सामान्य शासन संज्ञा पुं॰ [सं॰] ऐसी राजाज्ञा जो सबपर समान रूप से लागू हो [को॰] ।
सामान्य शास्त्र संज्ञा पुं॰ [सं॰] सबपर समान रूप से लागू होनेवाला विधि या शास्त्र ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सामान्य mf(आ)n. equal, alike, similar, MBh.; Śak.
shared by others, joint, common to (instr. with and without सह, or comp.), Yājñ.; MBh.; Suśr. &c.
whole, entire, universal, general, generic, not specific (opp. to वैशेषिक), Suśr.; VarBṛS.
common, common-place, vulgar, ordinary, insignificant, low, MBh.; Kāv. &c.
सामान्य (अम्), n. equality, similarity, identity, MBh.; Suśr. &c.
equilibrium, normal state or condition, Nīlak.
universality, totality, generality, general or fundamental notion, common or generic property (ibc. instr., or abl., ‘in general’, as opp. to विशेष-तस्, ‘in particular’), Kaṇ.; Jaim.; Sarvad.
public affairs or business, W.
(in rhet.) the connection of different objects by common properties, Kpr.; Kuval.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1206,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सामान्य a. [समानस्य भावः ष्यञ्] 1 Common, general; सामान्यमेषां प्रथमावरत्वं Ku. 7. 44; आहारनिद्राभयमैथुनं च सामान्यमेतत्पशुभिर्नराणां Subhāsh; R. 14. 67; Ku. 2. 26. --2 Alike, equal, same. --3 Ordinary, of an1 average or middle degree; सामान्या स्तु परार्थमुद्यमभृतः स्वार्थविरोधेन ये Bh. 2. 74. --4 Vulgar, commonplace, in significant. --5 Entire, whole. --न्य 1 Community, generality, universality. --2 Common or generic [] property, general characteristic; नित्यमेकमनेकसमवेतं सामान्यं Tarka K. --3 Totality, entireness. --4 Kind, sort. --5 Identity. --6 Equanimity, equability. --7 Public affairs. --8 A general proposition; उक्तिरर्थांतरन्यासः स्यात्सामान्यविशेषयोः Chandr. 5. 120. --9 (In Rhet.) A figure of speech thus defined by Mammaṭa: --प्रस्तुतस्य यदन्येन गुणसाम्यविवक्षया । एकात्म्यं बध्यते योगात्तत्सामान्यामिति स्मृतम् K. P. 10. --न्या A harlot, prostitute. --Comp. --ज्ञानं knowledge or perception of generic properties. --पक्षः the mean. --पदार्थः the category called सामान्य or generality. --प्रतिपत्तिपूर्वकं ind. with equal respect; Ś. 4. 16. --लक्षणं a generic definition; इति द्रव्यसामान्यलक्षणानि Tarka K. --वनिता a common woman, prostitute. --शास्त्रं a general rule. [1] Correction submitted by Jim Funderburk on 20220914. Reference: https://github.com/sanskrit-lexicon/csl-orig/issues/975.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1118-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सामान्य न० समानस्य भावः ष्यञ् । १ सादृश्यप्रयोजकधर्मे यथा मुखं पद्ममिव सुन्दरमित्यादौ सौन्दर्य्यादि । समा- नमेव स्वार्थे ष्यञ् । द्रव्यगुणकर्मसु तुल्यतया स्थितायां २ जातौ भाषा० । जातिशब्दे ३०९२ दृश्यम् । सामान्यञ्च द्विविधं सखण्डमखण्डञ्च सामान्यलक्षणा- शब्दे दीधित्युक्तिः । “सामान्यं विशेष इति बुद्ध्यपेक्षम्” कणा० । अनुगतधर्मत्वम् सामान्यमिति तल्लक्षणं तेन ३ अनु- गतधर्मस्वरूपं यथा प्रतियोगितासामान्ये यद्धर्मावच्छिन्न- त्वादीति दीधितिः । ४ अधिकविषयकत्वे यथा ब्राह्मणाय दधि दीयतां कौण्डिन्याय तक्रम् इत्यादौ दधिदानस्या- धिकब्राह्मणविषयकता । सामान्यविषयकशास्त्रञ्च विशेष- शास्त्रेण बाध्यते यथा “मा हिंस्यात् सर्वाभूतानीति” हिंसानिषेधः सर्वविषयः “वायव्यं श्वेतमालभेत” इत्यादि विशेषः हिंसाशास्त्रं तेन सामन्यथास्त्रं वैधेतरविषयएव प्रसरति । ५ अर्थालङ्कारभेदे ४०७ पृ० दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5282,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सामान्यं, क्ली, (समान एव । स्वार्थे ष्यञ् ।) जातिः । यथा, -- “जातिर्जातञ्च सामान्यं व्यक्तिस्तु पृथगात्मिका” इत्यमरः । १ । ४ । ३० ॥ तद्द्विविधं यथा, भाषापरिच्छेदे । “सामान्यं द्विविधं प्रोक्तं परञ्चापरमेव च । द्रव्यादित्रिकवृत्तिस्तु सत्ता परतयोच्यते ॥ परभिन्ना च या जातिः सैवापरतयोच्यते । व्यापकत्वात् परापि स्यात् व्याप्यत्वादपरापि च द्रव्यत्वादिकजातिस्तु परापरतयोच्यते ॥” तल्लक्षणं यथा । नित्यत्वे सत्यनेकसमवेतत्वम । अनेकसमवेतत्वं संयोगादीनामप्यस्ति अतः सत्यन्तं नित्यत्वे सति समवेतत्वंगगनपरिमाणा दीनामप्यस्ति अत उक्तं अनेकेति नित्यत्वे सति अनेकवृत्तित्वमत्यन्ताभावस्याप्यस्ति अतोवृत्ति- सामान्यमुपेक्ष्य समवेतत्वमुक्तम् । एकव्यक्ति- वृत्तिस्तु न जातिः । तथा चोक्तम् । “व्यक्तेरभेदस्तुल्यत्वं सङ्करोऽथानवस्थितिः । रूपहानिरसम्बन्धो जातिवाधकसंग्रहः ॥” एकव्यक्तिकत्वात् आकाशत्वं न जातिः । तुल्य- वृत्तिकत्वात् घटत्वं कलसत्वं न जातिद्वयम् । संकीर्णत्वात् भूतत्वं मूर्त्तत्वं न जातिः । अन- वस्थाभयात् सामान्यत्वं न जातिः । विशेषस्य व्यावृत्तस्वभावस्य रूपहानिः स्यादतो विशेषत्वं न जातिः । समवायसम्बन्धाभावात् समवायो न जातिः । द्रव्यादित्रिकवृत्तिरिति परत्वं अधिकदेशवृत्तित्वं अपरत्वमल्पदेशवृत्तित्वम् । सकलजात्यपेक्षया अधिकदेशवृत्तित्वात् सत्तायाः परत्वम् । एतद्बोधनाय द्रव्यादीति । तदपेक्षया चान्यासां जातीनां अपरत्वम् । परभिन्ना सत्ता- भिन्ना । व्यापकत्वात् परापि स्यात् व्याप्यत्वाद- परापि च । पृथिवीत्वाद्यपेक्षया व्यापकत्वात् अधिकदेशवृत्तित्वात् द्रव्यत्वस्य परत्वम् । सत्तापे क्षया अल्पदेशवृत्तित्वाद्द्रव्यत्वस्य अपरत्वञ्च । तथा च धर्म्मद्वयसमावेशात् उभयमविरुद्धम् । इति सिद्धान्तमुक्तावली ॥ (सादृश्यम् । समा- [] नत्वम् । यथा, महाभारते । १२ । २२८ । ४ । “सामान्यमृषिभिर्गत्वा ब्रह्मलोकनिवासिभिः । ब्रह्मेवामितदीप्तौजाः शान्तपाप्मा महातपाः । विचचार यथाकामं त्रिषु लोकेषु नारदः ॥”)
सामान्यं, त्रि, (समानस्य भावः । समान + ष्यञ् ।) अनेकसम्बन्ध्ये कवस्तु । साधारणम् । इत्यमरः । ३ । १ । ८२ ॥ यथा, देवलः । “सामान्यं पुत्त्रकन्यानां मृतायां स्त्रीधनं विदुः । अप्रजायां हरेद्भर्त्ता माता भ्राता पितापि वा ॥” इति दायतत्त्वम् ॥ (यथा च कुमारे । ७ । ४४ । “एकैव मूर्त्तिर्बिभिदे त्रिधा सा सामान्यमेषां प्रथमावरत्वम् । विष्णोर्हरस्तस्य हरिः कदाचित् वेधास्तयोस्तावपि धातुराद्यौ ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-334-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
सामान्यकविप्रशंसासामान्यक्रमवृत्तिसामान्यघटसामान्यचन्द्रिकासामान्यच्छलसामान्यज्ञानसामान्यतःसामान्यतमसामान्यतयासामान्यतरसामान्यतस्सामान्यतोदृष्टसामान्यतोद्दष्टसामान्यत्वसामान्यदेशवत्सामान्यधात्रीसामान्यनायिकासामान्यनिरुक्तिसामान्यनिरुक्तिक्रोडसामान्यनिरुक्तिग्रन्थरहस्यसामान्यनिरुक्तिग्रन्थार्थसामान्यनिरुक्तिटीकासामान्यनिरुक्तिदीधितिटीकासामान्यनिरुक्तिद्वितीयतक्षणसामान्यनिरुक्तिपत्त्रसामान्यनिरुक्तिप्रथमलक्षणसामान्यनिरुक्तिलक्षणसामान्यनिरुक्तिविवेचनसामान्यनिरुक्तिव्याख्यासामान्यनिरुक्त्यनुगमसामान्यनिरुक्त्यभिनवव्याख्यासामान्यपक्षसामान्यपदार्थसामान्यपूर्वम्सामान्यप्रघट्टकसामान्यप्रतिपत्तिपूर्वम्सामान्यप्रत्यासत्तिसामान्यभविष्यत्सामान्यभावसामान्यभावग्रन्थ
🔁 जिनके अर्थ में "सामान्य" आता है (25)
साधारण जिसमें कोई विशेषता न हो । मामूली । सामान्य । जैसे—साधारण बात, साधारण क…अप्रधान जो प्रधान वा मुख्य न हो । गौण । साधारण । सामान्यअगण्य न गिनने योग्य । सामान्य । तुच्छअनुत्सुक जो उत्सुक न हो । सामान्य । शांत । उत्कंठ न दिखानेवालालोकसिद्ध लोकप्रचलित । सामान्य । प्रथानुसारीजेनरल आम । सामान्य । यौ॰— जेनरल इलेक्शन = आम चुनाव । साधराण निर्वाचन । जेनरल…अदिव्य लौकिक । साधारण । सामान्यआर्डिनरी साधारण । सामान्य । मामूली । जैसे,— आर्डिनरी मेंबर । आर्डिनरी शेयरप्रायापयोगिक प्रायः उपयोग में आनेवाला । सामान्य । साधारणअभाव असत्ता । अनस्तित्व । नेस्ती । अविद्य- मानत । न होनाफल्गु असार । जिसमें कुछ तत्व न होलौकिक लोक संबंधी । सांसारिकऔत्सर्गिक उत्सर्ग संबंधीपदार्थ पद का अर्थ । शब्द का विषय । वह जिसका कोई नाम हो और जिसका ज्ञान प्राप्त…लौक्य लौकिक । पार्थिवमध्यमक मध्य का । बीच कासभाग हिस्सेदार । जिसका भाग या हिस्सा होसर्वसाधारण साधारण लोग । जनता । आम लोगऔसत वह संख्या जो कई स्थानों की भिन्न भिन्न संख्याओं को जोड़ने और उस जोड़ क…अदना तुच्छ । छोटा । क्षुद्र । नीचछोटा जो बडाई या विस्तार में कम हो । आकार में लघु या न्यून । डीलडौल में कम ।…बजारी बाजार से संबंध रखनेवाला । बजारूवजीहा सुंदर । भव्य । रोबदारमामूली नियमित । नियतविशेष—मम्मट ने अपने ग्रंथ काव्यप्रकाश में इसका विवरण दिया है । इसके तीन भेद कहे गए…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें