🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:01:41 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

जाति
jāti
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
सामान्य (वर्ग) के नाम (1.4.32) जात · सामान्य
चमेली (मालती) के नाम (2.4.72) सुमना · मालती
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जाति संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] हिंदुओं में मनुष्य समाज का वह विभाग जो पहले पहल कर्मानुसार किया गया था, पर पीछे से स्वभावत: जन्मानुसार हो गया । उ॰—कामी क्रोधी लालची इतने भक्ति न होय । भक्ति करे कोई सूरमा जाति वरन कुल खोय ।—कबीर (शब्द॰) । विशेष—यह जातिविभाग आरंभ में वर्णविभाग के रूप में ही था, पर पीछे से प्रत्येक वर्ण में भी कर्मानुसार कई शाखाएँ हो गईँ, जो आगे चलकर भिन्न भिन्न जातियों के नामों से प्रसिद्ध हुईं । जैसे, ब्राह्मण, क्षत्रिय, सोनार, लोहार, कुम्हार आदि ।
२. मनुष्य समाज का वह विभाग जो निवासस्थान या वंश- परंपरा के विचार से किया गया हो । जैसे, अंग्रेजी जाति, मुगल जाति, पारसी जाति, आर्य जाति आदि ।
३. वह विभाग जो गुण, धर्म, आकृति आदि की समानता के विचार से किया जाय । कोटि । वर्ग । जैसे,—मनुष्य जाति, पशु जाति, कीट जाति । वह अच्छी जाति का घोड़ा है । यह दोनों आम एक ही जाति के हैं । उ॰—(क) सकल जाति के बँधे तुरंगम रूप अनूप विशाला ।—रघुराज (शब्द॰) । विशेष—न्याय के अनुसार द्रव्यों में परस्पर भेद रहते हुए भी जिससे उनके विषय में समान बुद्धि उत्पन्न हो, उसे जाति कहते हैं । जैसे, घटत्व, मनुष्यत्व, पशुत्व आदि । 'सामान्य' भी इसी का पर्याय है ।
४. न्याय में किसी हेतु का वह अनुपयुक्त खंडन या उत्तर जो केवल साधर्म्य या बैधर्म्य के आधार पर हो । जैसे,—यदि वादी कहे कि आत्मा निष्क्रिय है, क्योंकि यह आकाश के समान विभु है और इसपर प्रतिवादी यह उत्तर दे कि विभु आकाश के समान घर्मवाला होने के कारण यदि आत्मा निष्क्रिय है, तो क्रियाहेतुगुणयुक्त लोष्ठ के समान होने के कारण क्ह क्रियावान् क्यों नहीं है, तो उसका यह उत्तर साधर्म्य के आधार पर होने के कारण अनुपयुक्त होगा और जाति के अंतर्गत आएगा । इसी प्रकार यदि वादी कहे कि शब्द अनित्य है क्योंकि वह उत्पत्ति धर्मवाला है और आकाश उत्पत्ति धर्मवाला नहीं है और इसके उत्तर में प्रतिवादी कहे कि यदि शब्द उत्पत्ति धर्मवाला और आकाश के असमान होने के कारण अनित्य है, तो वह घट के आसमान होने के कारण नित्य क्यों नहीं है, तो उसका यह उत्तर केवल बैधर्म्य के आधार पर होने के कारण अनुपयुक्त होगा और जाति के अंतर्गत आ जायगा । विशेष—न्याय में जाति सोलह पवार्थों के अंतर्गत मानी गई है । नैयायिकों ने इसके और भी सूक्ष्म २४ भेद किए हैं, जिनके नाम ये हैं—(१) साधर्म्य सम । (२) वैधर्म्य सम । (३) उत्कर्ष सम । (४) अपकर्ष सम । (५) वणर्य सम । (६) अवर्ण्य सम । (७) विकल्प सम । (८)
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जाति f. birth, production, AitBr. ii, 39; Mn.; MBh. (also ˚ती, xiii f.) &c.
re-birth, R. i, 62, 17; Kāraṇḍ. xxiii, 193
the form of existence (as man, animal, &c.) fixed by birth, Mn. iv, 148 f.; Yogas. ii, 13
(ifc.), Kathās. xviii, 98
position assigned by birth, rank, caste, family, race, lineage, KātyŚr. xv; Mn.; Yājñ. &c. (˚ती, MBh. xiv, 2549)
kind, genus (opposed to species), species (opposed to individual), class, Lāṭy.; KātyŚr.; Pāṇ. &c., (once ˚ती ifc. MBh. vi, 456)
the generic properties (opposed to the specific ones), Sarvad.
natural disposition to, Car. ii, 1
the character of a species, genuine or true state of anything, Yājñ. ii, 246; MBh. xii, 5334
reduction of fractions to a common denominator
a self-confuting reply (founded merely on similarity or dissimilarity), Nyāyad. v, 1 ff.; Sarvad. xi, 10 and 34; Prab., Sch.
(in rhet.) a particular figure of speech, Sarasv. ii, 1
a class of metres, R. i, 4, 6; Kāvyād. i, 11
a manner of singing, Hariv.
a fireplace, L.
(= ˚ती) mace, nutmeg, Suśr.
Jasminum grandiflorum, L.
= ˚ती-फला, L.
= कम्पिल्ल, L. cf. अन्त्य-, एक-, द्वि-;
जाति [cf. Lat. gens; Lith. pri-gentis]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (418,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जातिः f. [जन्-क्तिन्] 1 Birth, production; Pt. 1. 38; Ms. 2. 148. --2 The form of existence fixed by birth. --3 Race, family, lineage, rank. --4 A caste, tribe or class (of men); अरे मूढ जात्या चेदवध्योऽहं एषा सा जातिः परित्यक्ता Ve. 3; (the primary castes of the Hindus are only four: --ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य and शूद्र). --5 A class, genus, kind, species; पशुजातिः, पुष्पजातिः &c. --6 The properties which are peculiar to a class and distinguish it from all others, the essential characteristics of a species; as गोत्व, अश्वत्व of cows, horses &c.; see गुण, क्रिया and द्रव्य; Śi. 2. 47 and cf. K. P. 2. --7 A fireplace. --8 Nutmeg. --9 The Jasmine plant or its flower; पुष्पाणां प्रकरः स्मितेन रचिंतो नो कुंदजात्यादिभिः Amaru. 40 (written also as जाती in the last two senses). --10 (In Nyāya) Futile answer. --11 (In music) The seven primary notes of the Indian gamut. --12 Reduction of fractions to a common denominator. --13 False generalization. --14 A figure of speech (in rhetoric) which consists in so arranging words that they may read the same in Sanskrit as well as in Prākṛta (संस्कृतप्राकृतयोः समा जातिः); cf. Vb. 1. 30. --15 A class of metres; see App. --Comp. --अंध a. born blind; Bh. 1. 90. --कोशः, --षः, --षं nutmeg. --कोशी, --षी the outer skin of the nutmeg. --धर्मः {1} the duties of a caste. {2} a generic property. --ध्वंसः loss of caste or its privileges. --पत्री the outer skin of the nutmeg. --फलं a nutmeg. --ब्राह्मणः a Brāhmaṇa only by birth, but not by knowledge or religious austerities, an ignorant Brāhmaṇa; (तपः श्रुतं च योनिश्च त्रयं ब्राह्मण्यकारणं । तपःश्रुताभ्यां यो हीनो जातिब्राह्मण एव सः ॥ शब्दार्थचिंतामणि). --भ्रंशः loss of caste; Ms. 11. 67. --भ्रष्ट a. outcast. --महः birth-day festival. --मात्रं {1} ‘mere birth,’ position in life obtained by mere birth. {2} caste only (but not the [] performance of duties pertaining to it); Ms. 8. 20; 12. 114. {3} species, genus. --लक्षणं generic distinction, a characteristic of a class. --वाचक a. expressing a genus, generic (as a word); गौरश्वः पुरुषो हस्ती. --वैरं instinctive or natural hostility. --वैरिन् m. a born enemy. --वैलक्षण्यं inconsistency, incompatibility in kind. --शब्दः a name conveying the idea of a genus, a generic word, common noun; गौः, अश्वः, पुरुषः, हस्ती &c. --संकरः admixture of caste; mixed blood. --संपन्न a. belonging to a noble family. --सारं nutmeg. --स्मर a. remembering one's condition in a former life; जांतिस्मरो मुनिरस्मि जात्या K. 355. --स्वभावः generic character or nature. --हीन a. of low birth, outcast.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0511-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जाति स्त्री जन--क्तिन् । १ जन्मनि, २ अनुगतैकाकारबुद्धि- जननसमर्थे, अवयवव्यङ्ग्ये सकृदुपदेशव्यङ्ग्ये च ३ धर्मभेदे, व्याकरणोक्ते पौत्राद्यपत्यात्मके ४ गोत्रे, ५ वदशाखाभेदे च । न्यायोक्ते साधर्म्म्यवैधर्म्म्याभ्यां व्याप्तिनिरपेक्षाभ्यां वादिवाक्येषु ६ दूषणदानरूपे वाक्ये, ७ षड्जादिषु सप्तसु स्वरेषु, ८ अलङ्कारभेदे, ९ चूल्ल्याम्, शब्दार्थचि० । आमलक्यां, १० जातिफले, ११ मालत्यां, (चामेली) पुष्पप्रधानवृक्षे च मेदि० १२ काम्पिल्ले विश्वः । तत्र व्याकरणोक्ते जातिलक्षणं यथा “चाकृतिग्रहणा जातिर्लिङ्गानाञ्च न सर्वभाक् । सकृदा- ख्यातनिर्ग्राह्या गोत्रञ्च चरणैः सह” भा० । अस्यार्थः । आक्रियते व्यज्यतेऽनयेति आकृतिः संस्थानम् । गृह्यते- इति ग्रहणं ज्ञानम् । आकृत्या ग्रहणं यस्याः [] सा आकृतिग्रहणा । जातिराकृतिग्रहणा संस्थान- व्यङ्ग्येत्यर्थः । तेन मनुष्यगोमृगहंसादीनां पृथक् पृथक्संस्थानैर्व्यज्यमानत्वात् मनुष्यत्वगोत्वमृगत्वहंसत्वा दिर्जातिः । एवं ब्राह्मणक्षत्त्रियवैश्यशूद्राणां पृथक् संस्थानाभावात् ब्राह्मणत्वादेर्जातित्वं न स्यादिति लक्षणान्तरमाह लिङ्गानाञ्च न सर्वभागिति । या सर्वाणि लिङ्गानि न भजते सा च जाति रित्यर्थः । स्त्रीपुंसयोरपत्यन्ताद्विचतुःषट्पदोरगाः । जातिभेदाः पुमानाख्या” इत्यररसिंहेन जातिभेदानां स्त्रीपुंसयोरेवेति नियमेन ब्राह्मणादीनां सर्वलिङ्गभागित्वाभावाज्जाति- त्वम् । किन्तु अज्ञातहंसस्य जनस्य हसं दृष्टवतोऽपि तस्य संस्थानेन हंसत्वं व्यञ्जितुं न शक्यते इति हंसत्व- स्यापि जातित्वं न स्यादिति पूर्वलक्षणस्य दोषः । एवं देवदत्तादिसंज्ञाशब्दस्यापि सर्वलिङ्गभागित्वाभावाज्जाति- त्वापत्तिरिति द्वितीयलक्षणस्य दोषः इति दोषद्वय- मपाकर्त्तुं द्वयोर्लक्षणयोर्विशेषणमाह सकृदाख्यात निर्ग्राह्येति । सकृदेकवारमाख्यातेन उपदेशेन निश्च- येन ग्राह्या ग्रहीतुं शक्या इत्यर्थः । तेन ईदृशो हंसैत्युपदेशे हंसं दृष्टवतस्तस्य संस्थानेन हंसत्वं व्यञ्जितु शक्यत एवेति पूर्वलक्षणस्य न दोषः । एवं देवदतादि संज्ञाशब्दस्यैकस्मिन्नुपदेशेऽपि अन्यस्मिन् ज्ञानाभावात् जातित्वं न स्यादिति परलक्षणस्यापि न दोषः । गार्ग्यः पुरुषः गार्गी स्त्री गार्ग्यं कुलमिति सर्वलिङ्गभागित्वात् संस्थानव्यङ्ग्यत्वाभावाच्च गार्ग्यादीनां जातित्वानुपपत्ती तृतीयलक्षणमाह । गोत्रञ्चेति । पुत्रपौत्रप्रभृतिक- मपच्यं गोत्रमिति पूर्व्वात्तार्य्यपरिभाषितं गोत्रमिह गृह्यते गार्गी वात्सीत्यादि । चतुर्थलक्षणमाह चरणैः सहेति चरणञ्च जातिरित्यर्थः । चरणशब्दा वेदैकदेश- वाची कठादिरूपः स च अध्ययनक्रियासम्बन्धेन प्रवृत्त- त्वात् क्रियावाचक एव न तु जातिबाचकः । तेनास्य जातिसंज्ञार्थं चरणैः सहेत्युक्तम् । मागर्पादीनां यञश्चेति ङीपि सिद्धेऽपि जातिसंज्ञाफलन्तु स्वरार्थम् तथा गार्गी भार्य्या यस्यासु गार्गीभार्य्य इत्यादौ “जातेश्चेति” पुम्वद्भावनिषेधः । गार्गी चासौ भार्य्या चेति गार्ग्यभार्य्या इत्यादौ “पुंवत् कर्मधारयेति” पुनः पुंवद्भावः” “प्रादुर्भावविनाशाभ्यां सत्वस्य युग- पद् गुणैः । असर्वलिङ्गां बह्वर्थां तां जातिं कवये विदुः” इति महाभाष्ये लक्षणान्तरमुक्तम् [] ईदृशान्यतमार्थकशब्दानां जातिशब्दत्वेन व्याकरणे व्यव- ह्रियते उदा० दृश्यते चोपरिष्टात् । अनुगतधर्मरूपजातेर्ब्रह्मरूपत्वम् । हरिणोक्तं यथा “सम्बन्धभेदात् सत्तैव भिद्यमाना गवादिषु । जातिरित्यु- च्यते तस्यां सर्वे शब्दा व्यवस्थिताः । तां प्रादिपदिकार्थञ्च धात्वर्थञ्च प्रचक्षते । सा नित्या सा महानात्मा तामा- हुस्त्वतलादयः” इति । प्रतिपादिता च तेनैव
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जातिः, स्त्री, (जायतेऽस्यामिति । जन् + अधि- करणे क्तिन् ।) गोत्रम् । (जन + भावे क्तिन् ।) जन्म ॥ अश्मन्तिका । आमलकी । सामान्यम् । तत्तु ब्राह्मणक्षत्त्रियवैश्यशूद्रात्मकम् । छन्दः । जातीफलम् । मालती । इति मेदिनी । ते, १९ ॥ (अस्याः पर्य्याया यथा, -- “जातिर्ज्जाती च सुमना मालती राजपुत्त्रिका । चेतिका हृद्यगन्धा च सा पीता स्वर्णजातिका ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥) काम्पिल्लः । इति विश्वः ॥ गोत्वादिः । तस्य लक्षणं यथा, मुग्धबोधे । “आकृतिग्रहणा जातिर्लिङ्गानाञ्च ब सर्व्वभाक् । सकृदाख्यातनिर्ग्राह्या गोत्रञ्च चरणैः सह ॥” अस्यार्थः । “आक्रियते व्यज्यतेऽनयेति आकृतिः संस्थानं आकृत्या ग्रहणं ज्ञानं यस्याः सा आकृतिग्रहणा जातिराकृतिग्रहणा भवति संस्थानव्यङ्ग्या इत्यर्थः । तेन मनुष्यगोमृगहंसा- दीनां पृथक् पृथक् संस्थानैर्व्यज्यमाना मनुष्यत्व- गोत्वमृगत्वहंसत्वादिर्जातिः । एवं ब्राह्मण- क्षत्त्रियवैश्यशूद्राणां पृथक् संस्थानाभावाद्ब्राह्म- णत्वादेर्जातित्वं नायातमिति लक्षणान्तरमाह लिङ्गानाञ्च न सर्वभागिति या सर्व्वाणि लिङ्गानि न भजते सा च जातिरित्यर्थः । स्त्रीपुंसयोरपत्यान्ता द्विचतुःषट्पदोरगाः । जातिभेदाः पुमाख्याश्च इत्यमरसिंहे जाति- भेदानां स्त्रीपुंसयोरेवेति नियमे ब्राह्मणादीनां सर्व्वलिङ्गभाजित्वाभावाज्जातित्वम् । किन्तु अज्ञातहंसस्य जनस्य हंसं दृष्टवतोऽपि तस्य संस्थानेन हंसत्वं व्यञ्जितुं न शक्यते इति हंस- स्यापि जातित्वं नायातमिति पूर्व्वलक्षणस्य दोषः । एवं देवदत्तादिसंज्ञाशब्दस्यापि सर्व्व- लिङ्गभाजित्वाभावाज्जातित्वापत्तिरिति द्वितीय- लक्षणस्य दोषः इति दोषद्बयमपाकर्त्तुं द्बयो- र्लक्षणयोर्विशेषणमाह सकृदाख्यातनिर्ग्र्याह्येति सकृदेकवारमाख्यातेन उपदेशेन निर्निश्चयेन ग्राह्या ग्रहीतुं शक्या इत्यर्थः । तेन ईदृशो हंस इत्युपदेशे हंसं दृष्टवतस्तस्य संस्थानेन हंसत्वं व्यञ्जितुं शक्यत एवेति पूर्व्वलक्षणस्य न दोषः । एवं देवदत्तादिसंज्ञाशब्दस्य एकस्मिन्नु- पदेशेऽपि अन्यस्मिन् ज्ञानाभावात् जातित्वं न स्यादिति परलक्षणस्यापि न दोषः । गार्ग्य- पुरुषः गार्गी स्त्री गार्ग्यं कुलमिति सर्व्वलिङ्ग- भाजित्वात् संस्थानव्यङ्ग्यत्वाभावाच्च गार्ग्यादीनां जातित्वानुपपत्तौ तृतीयलक्षणमाह गोत्रञ्चेति । पुत्त्रपौत्त्रप्रभृतिकमपत्यं गोत्रमिति पूर्व्वाचार्य्य- [] परिभाषितं गोत्रमिह ग्रह्यते गार्गीवात्सी- त्यादि । चतुर्थलक्षणमाह चरणैः सहेति चर- णञ्च जातिरित्यर्थः । चरणशब्दो वेदैकदेशवाची कठादिरूपः स च अध्ययनक्रियासम्बन्धेन प्रवृ- त्तत्वात् क्रियावाचक एव न तु जातिवाचकः तेनास्य जातिसंज्ञार्थं चरणैः सहेत्युक्तं गार्ग्या- दिनां षित्वादीपि सिद्धेऽपि जातिसंज्ञा फलन्तु गार्गी भार्य्या यस्यासौ गार्गीभार्य्य इत्यादौ नोप्ताककोङित्यादिना पुंवद्भावनिषेधः । गार्गी चासौ भार्य्या चेति गार्ग्यभार्य्या इत्यादौ कोङादिः पुंवदित्यादिना पुनः पुंवद्भावः ।” इति दुर्गादासः ॥ “सामान्यं द्विविधं प्रोक्तं परञ्चापरमेव च । द्रव्यादित्रिकवृत्तिस्तु सत्ता परतयोच्यते ॥ परभिन्ना तु या जातिः सैवापरतयोच्यते । व्यापकत्वात् परापि स्यात् व्याप्यत्वादपरापि च ॥ द्रव्यत्वादिकजातिस्तु परापरतयोच्यते ॥” इति भाषापरिच्छेदे । ८-९ ॥ तल्लक्षणन्तु “नित्यत्वे सत्यनेकसमवेतत्वम् ।” इति सिद्धान्तमुक्तावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-530-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "जाति" आता है (14)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें