🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:31:15 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वर्ग
varga
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
समान वस्तुओं का समूह (2.5.43)
इस 'संकीर्ण वर्ग' में शब्दों का लिङ्ग मूल शब्द (प्रकृति), प्रत्यय और अ (3.2.1) संकीर्ण
काण्ड (पुं॰/नपुं॰) (3.3.50) डण्डा · बाण · निन्दित · अवसर · जल
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वर्ग संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. एक ही प्रकार की अनेक वस्तुओं का समूह । जाति । कोटि । गण । श्रेणी ।
२. आकार प्रकार में कुछ भिन्न, पर कोई एक सामान्य धर्म रखनेवाले पदार्थों का समूह । जैसे, अंतरिक्ष वर्ग शूद्र वर्ग, ब्राह्मण वर्ग ।
३. शब्दशास्त्र में एक स्थान से उच्चरित होनेवाला स्पर्श ब्यंजन वर्णों का समूह । जैसे,—कवर्ग, चवर्ग, टवर्ग, इत्यादि । विशेष—ज्योतिष में स्वर अंतस्थ और ऊष्म वर्ण भी (जैसे,—अ, य, श,) क्रमशः अवर्ग, यवर्ग और शवर्ग के अंतर्गत रखे गए हैं । इस प्रकार ज्योतिष के व्यवहार के लिये सब वर्णो के विभाग 'वर्ग' के अंतर्गत किए गए हैं और अवर्ग, कवर्ग, चवर्ग, टवर्ग, तवर्ग, पवर्ग, यवर्ग, तथा शवर्ग के स्वामी क्रमशः सूर्य, मंगल, शुक्र, बुध, बृहस्पति, शनि और चंद्रमा कहे गए हैं ।
४. ग्रंथ का विभाग । परिच्छेद । प्रकरण । अध्याय ।
५. दो समान अंकों या राशियों का घात या गुणनफल । जैसे,—३ का ९,५ का २५ (३x३ = ९ । ५x५ = २५) ।
६. वह चौखूँटा क्षेत्र जिसकी लंबाई चौड़ाई बराबर और चारों कोण समकोण हों । (रेखागणित) ।
७. शक्ति । सामर्थ्य (को॰) ।
८. अर्थ, धर्म तथा काम का त्रिवर्ग (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वर्ग m. (accented only in Nigh.) (fr. √ वृज्) one who excludes or removes or averts, KauṣUp.
(ifc. f(आ). ) a separate division, class, set, multitude of similar things (animate or inanimate), group, company, family, party, side (mostly ifc., e.g. चतुर्-, त्रि-व्˚, q.v.; often pl. for sg.), KātyŚr.; Prāt. &c.
(esp.) any series or group of words classified together (as मनुष्य-वनस्-पति-व्˚ &c.), or a class or series of consonants in the alphabet (seven such classes being given, viz. क-वर्ग, ‘the class of Guttural letters’ च-कार-व्˚, or च-व्˚, ‘the Palatals’ ; ट-व्˚ ‘the Cerebrals’; त-व्˚ ‘the Dentals’; प-व्˚ ‘the Labials’; य-व्˚ ‘the Semivowels’; श-व्˚ ‘the Sibilants’, and the aspirate ह् cf. वर्ग-द्वितीय and -प्रथम), Prāt.; VarBṛS.; Vop.
everything comprehended under any department or head, everything included under a category, province or sphere of VarBṛS.
= त्रि-वर्ग (q.v.), BhP.
a section, chapter, division of a book, (esp.) a subdivision of an Adhyāya in the Ṛg-veda (which accord. to the mere mechanical division, contains 8 Āṣṭakas or 64 Adhyāyas or 2006 Vargas; cf. मण्डल) and a similar subdivision in the Bṛhad-devatā
(in alg.) the square of a number, Col. (e.g. पञ्च-व्˚, square of five, cf. भिन्न-व्˚)
= बल, strength, Naigh. ii, 9
N. of a country, Buddh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (923,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वर्गः [वृज्-घञ्] 1 A class, division, group; company, society, tribe, collection (of similar things); न्यषेधि शेषोऽप्यनुयायिवर्गः R. 2. 4, 11. 7; so पौरवर्गः, नक्षत्रवर्गः &c. --2 A party, side; Ku. 7. 53. --3 A category. --4 A class of words grouped together; as मनुष्यवर्गः, वनस्पतिवर्गः &c. --5 A class of consonants in the alphabet. --6 A section, chapter, division of a book. --7 Particularly, a subdivision of an Adhyāya in Ṛgveda. --8 The square power. --9 Strength. --10 Sphere, province. --11 The whole class of objects of worldly existence (धर्म, अर्थ, and काम). --Comp. --अंत्यं, --उत्तमं the last letter of each of the first five classes of consonants; i. e. a nasal. --घनः the cube of a square. ˚घातः the fifth power. --पदं, --मूलं the square root. --प्रकृतिः f. an affected square. --वर्गः the square of a square.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0947-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वर्ग पु० वृज--घञ् । १ सजातीयसमूहे अमरः । यथा मनुष्य- वर्गः पशुवर्गः । समानधर्मिभिः प्राण्यप्राणिभिः कृते २ संघे च यथा कवर्गः चवर्गः । अत्र कत्वलत्वादिना [] विजातीयत्वेऽपि स्थानसाम्यमस्ति । ३ ग्रन्थपरिच्छेदे यथा स्वर्गवर्गः पातालवर्गः । ४ अङ्कशास्त्रोक्ते समानाङ्कद्वयस्य परम्परगुणने यथा द्विकस्य चत्वारि, त्रिकस्य नव, चतु- ष्कस्य षोडश इत्यादि । “स्थाप्योऽन्त्यवर्गः” “वर्गं मूलं पदं कृतिम्” इति च लीला० । वृज--घञ् । ५ त्यागे । ग्रन्थ परिच्छेदाश्च बहुविधाः यथा “सर्गोवर्गपलिच्छेदोद्घाता- ध्यायाङ्कसंग्रहाः । उच्छ्वासः परिवर्त्तश्च पटलः काण्ड- मस्त्रियाम् । स्थानं प्रकरणं पर्वाह्णिकञ्च ग्रन्थसन्धयः” त्रिका० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4850-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वर्गः, पुं, (वृज्यते इति । वृजी वर्ज्जने + घञ् ।) स्वजातीयसमूहः । (यथा, रघुः । २ । ४ । “व्रताय तेनानुचरेण धेनो- र्न्यषेधि शेषोऽप्यनुयायिवर्गः ॥”) समानधर्म्मिभिः प्राणिभिरप्राणिभिरुपलक्षितं वृन्दम् । यथा कवर्गः । अत्र कत्वखत्वादिना विजातीयत्वेऽपि स्थानसाम्यमस्ति । इत्यमर- भरतौ ॥ ग्रन्थपरिच्छेदः । यथा, -- “सर्गो वर्गपरिच्छेदोद्घाताध्यायाङ्कसंग्रहाः । उच्छ्वासः परिवर्त्तश्च पटलः काण्डमस्त्रियाम् । स्थानं प्रकरणं पर्व्वाह्रिकञ्च ग्रन्थसन्धयः ॥” इति त्रिकाण्डशेषः ॥ समानाङ्कद्वयस्य पूरणम् । तत्पर्य्यायः । कृतिः २ । वर्गे करणसूत्रं वृत्तद्वयम् । “समद्विघातः कृतिरुच्यतेऽथ स्थाप्योऽन्त्यवर्गो द्विगुणान्त्यनिघ्नः । स्वस्वोपरिष्टाच्च तथापरेऽङ्का- स्त्यक्त्वान्त्यमुत्सार्य्य पुनश्च राशिम् ॥ खण्डद्वयस्याभिहतिर्द्विनिघ्नी तत्खण्डवर्गैक्ययुता कृतिर्व्वा । इष्टोनयुग्राशिवधःकृति स्या- दिष्टस्य वर्गेण समन्वितो वा ॥” * ॥ अत्रोद्देशकः । “सखे नवानाञ्च चतुर्द्दशानां ब्रूहि त्रिहीनस्य शतत्रयस्य । पञ्चोत्तरस्याप्ययुतस्य वर्गं जानासि चेद्वर्गविधानमार्गम् ॥” न्यामः ९ । १४ । २९७ । १०००५ । एषां यथोक्तकरणेन जाता वर्गाः ८१ । १९६ । ८८२०९ । १००१०००२५ ॥ अथवा नवानां खण्डे ४ । ५ । अनयोराहतिः २० । द्बिनिघ्नी ४० । तत्खण्डवर्गैक्येन ४१ । युता जाता सैव कृति ८१ ॥ अथवा चतुर्द्दशानां खण्डे ६ । ८ । अनयोराहतिः ४८ । द्बिनिघ्नी ९६ । तत्खण्ड- वर्गौ ३६ । ६४ । अनयोरैक्येन १०० । युता जाता सैव कृतिः १९६ ॥ अथवा खण्डे ४ । १० । तथापि सैव कृतिः १९६ ॥ अथवा राशिः २९७ ॥ अयं त्रिभिरूनः पृथग्युतश्च २९४ । ३०० । अनयोर्घातः ८८२०० । त्रिवर्ग ९ युतो जातो वर्गः स एव ८८२०९ ॥ एवं सर्व्वत्रापि इति [] लीलावत्यां वर्गः ॥ (स्त्री, अप्सरोविशेषः । यथा, महाभारते । १ । २१७ । १५ । “अप्सरास्मि महाबाहो देवारण्यविहारिणी । इष्टा धनपतेर्नित्यं वर्गा नाम महावल ॥” मुनिशापात्ग्राहरूपिणीयं अर्ज्जुनात् शाप- मुक्तासीत् । एतद्वृत्तान्तन्तु तत्रैव द्रष्टव्यम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-276-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वर्ग" आता है (8)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें