🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:14:45 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

जन
jana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जन संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. लोक । लोग । यौ॰—जनअपवाद = अफवाह । लोकापवाद । उ॰—जन अपवाद गूँजता था, पर दूर ।—अपरा, पृ॰ १३९ । जन आंदोलन = उद्देश्यपूर्ति के लिये जनसमूह द्वारा किया हुआ सामूहिक प्रयत्न या हलचल । जनजीवन = लोकजीवन । जनप्रवाद । जनक्षय । जनश्रुति । जनवल्लभ । जनसमूह । जनसमाज । जनसमुदाय । जनसमुद्र = जनसमूह । जनसाधारण । जनसेवक । जनसेवा, आदि ।
२. प्रजा ।
३. गँवार । देहाती ।
४. जाति ।
५. वर्ग । गण । उ॰—आर्य लोग इस समय अनेक जनों में विभक्त थे । प्रत्येक जन एक पृथक् राजनैतिक समूह मालूम होता है ।—हिंदु॰ सभ्यता, पृ॰ ३३ ।
६. अनुयायी । अनुचर । दास । उ॰— (क) हरिजन हंस दशा लिए डोलैं । निर्मल नाम चुनी चुनि बोलैं ।—कबीर (शब्द॰) । (ख) हरि अर्जुन कौ निज जन जान । लै गए तहँ न जहाँ ससि भान ।—सूर॰, १० । ४३०९ । (ग) जन मन मंजु मुकर मन हरनी । किए तिलक गुन गन बस करनी ।—तुलसी (शब्द॰) । यौ॰—हरिजन ।
७. समूह । समुदाय । जैसे, गुणिजन ।
८. भवन ।
९. वह जिसकी जीविका शरीरिक परिश्रम करके दैनिक वेतन लेने से चलती हो ।
१०. सात महाव्याहृतियों में से पाँचवीं व्याहृति ।
११. सात लोकों में से पाँचवाँ लोक । पुराणनुसार चौदह लोकों के अंतर्गत ऊपर के सात लोकों में सें पाँचवाँ लोक जिसमें ब्रह्मा के मानसपुत्र और बड़े बड़े योगींद्र रहते हैं ।
१२. एक राक्षस का नाम ।
१३. मनुष्य । व्यक्ति ।
जन २ संज्ञा स्त्री॰ [फ़ा॰ जन]
१. महिला । नारी ।
२. स्त्री । पत्नी । भार्या । उ॰—मुसल्ला बिछा उसका जन बनियाज ।—दक्खिनी॰, पृ॰ २१५ ।
जन ३पु वि॰ [सं॰ जन्य] उत्पन्न । जनित । जात । उ॰—सतसैया तुलसी सतर तम हरि पर पद देत । तुरत अबिद्या जन दुरित बर तुल सम करि लेत ।—स॰ सप्तक, पृ॰ २५ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जन mf(ई)n. ‘generating’, see पुरं-
जन m. (g. वृषादि) creature, living being, man, person, race (पञ्च जनास्, ‘the five races’ = प्˚ कृष्टयस्, RV. iii, viii ff.; MBh. iii, 14160), people, subjects (the sg. used collectively, e.g. दैव्य or दिव्या ज्˚, ‘divine race’, the gods collectively, RV.; महत् ज्˚, many people, R. vi, 101, 2; often ifc. denoting one person or a number of persons collectively, e.g. प्रेष्य-, बन्धु-, सखी- &c., qq.vv. ; with names of peoples, VarBṛS. iv, 22 and v, 74; अयं जनः, ‘this person, these persons’, I, we, MBh. viii, 709; Hariv. 7110; R. ii, 41, 2; Śak. &c.; एष ज्˚, id., Kāvyād. ii, 75), RV. &c.
the person nearest to the speaker (also with अयम् or असौ, ‘this my lover’, Kāvyād. ii, 271; Ratnāv. i, 24/25), Nal. x, 10; Śak.; Mālav.
a common person, one of the people, Kir. ii, 42 and 47
the world beyond the Mahar-loka, BhP. iii, 11, 29; SkandaP.
जन (˚न), m. (g. अश्वादि) N. of a man (with the patr. Śārkarākṣya), ŚBr. x; ChUp.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (410,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जनः [जन्-अच्] 1 A creature, living being, man. --2 An individual or person (whether male or female); क्व वयं क्व परोक्षमन्मथो मृगशावैः सममेधितो जनः Ś. 2. 18; तत्तस्य किमपि द्रव्यं यो हि यस्य प्रियो जनः U. 2. 19; so सखीजनः a female friend; दासजनः a slave, अबलाजनः &c. (In this sense जनः or अयं जनः is often used by the speaker-whether male or female, in the sing. or pl.--instead of the first personal pronoun to speak of himself in the third person); अयं जनः प्रष्टुमनास्तपोधने Ku. 5. 40 (male); भ गवन्परवानयं जनः प्रतिकूलाचरितं क्षमस्व मे R. 8. 81 (female); पश्यानंगशरातुरं जनमिमं त्रातापि नो रक्षासि Nāg. 1. 1 (female and pl.). --3 Men collectively, the people, the world (in sing. or pl.); एवं जनो गृह्णाति M. 1; सतीमपि ज्ञातिकुलैकसंश्रयां जनोऽन्यथा भर्तृमतीं विशंकते Ś. 5. 17. --4 Race, nation, tribe. --5 The world beyond Maharloka, the heaven of deified mortals. --ना Birth, production. --Comp. --अतिग [] a. extraordinary, uncommon, superhuman. --अधिपः, --अधिनाथः {1} a king. {2} N. of Viṣṇu. --अंतः {1} a place removed from men, an uninhabited place. {2} a region. {3} an epithet of Yama. {4} personal proximity. --अंतिकं secret communication, whispering or speaking aside (to another). (--ind.) aside (to another) (in dramas); the S. D. thus defines this stage direction: --त्रिपताककरेणान्यानपवार्यांतरा कथां । अन्योन्यामंत्रणं यत् स्याज्जनांते तज्जनांतिकं ॥ 425. --अर्णवः a large concourse of people, caravan. --अर्थशब्दः a family appellation. --अर्दनः an epithet of Viṣṇu or Kṛṣṇa. --अशनः a wolf. --आकीर्ण a. thronged or crowded with people; Ś. 5. 10. --आचारः {1} a popular usage or custom. {2} propriety, decorum. --आश्रमः an asylum for people, an inn, caravansary. --आश्रयः a pavilion. --इंद्रः, --ईशः, --ईश्वरः, a king. --इष्ट a. desired or liked by the people. --(ष्टः) a kind of jasmine. --(ष्टा) turmeric. --उदाहरणं glory, fame. --ओघः a concourse of people, crowd, mob. --कारिन् m. lac. --चक्षुस् n. ‘the people's eye’, the sun. --जन्मादिः the Supreme Being. --त्रा an umbrella, a parasol. --देवः a king. --पदः {1} a community, race, nation; Y. 1. 361 v. l. {2} a kingdom, an empire, an inhabited country; जनपदे न गदः पदमादधौ R. 9. 4; दाक्षिणात्ये जनपदे Pt. 1; Me. 48. {3} the country (opp. the town पुर, नगर); जनपदवधूलोचनैः पीयमानः Me. 16. {4} the people, subjects (opp. the sovereign); जनपदहितकर्ता त्यज्यते पार्थिवेन Pt. 1. 131. {5} mankind. --पदिन् m. the ruler of a country or community. --प्रवादः {1} rumour, report. {2} scandal, calumny. --प्रिय a. {1} philanthropic. {2} liked by the people, popular. --(यः) {1} an epithet of Śiva. {2} coriander-seed. --मरकः an epidemic disease. --मर्यादा established custom or usage, popular custom. --रंजनं gratifying the people, courting popular favour. --रवः {1} rumour. {2} calumny, scandal. --लोकः one, (i. e. the fifth), of the seven divisions of the universe situated above Maharloka. --वादः (also जनेवादः) {1} news, rumour. {2} a scandal. --व्यवहारः popular usage. --श्रुत a. well-known [] among people, famous. --श्रुतिः f. a rumour, report. --संबाध a. densely crowded with people. --स्थानं N. of a part of the Daṇḍakā forest; R. 12. 42; 13. 22, U. 1. 28, 2. 17.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0505-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जन जनने जुहो० पर० अक० सेट् घटा० । जजन्ति । अजनीत् अजानीत् घटा० । जनयति जनितः वि--अति परस्परजनने आत्म० । व्यतिजजन्ते । सार्वधातु- कसधोरिट् व्यतिजज्ञिपे व्यतिजज्ञिध्वे
जन जनने दि० आ० अक० सेट् जायते अजनि अजनिष्ट । जजान जज्ञतुः ईदित् । जातः । घटा० । जनयति । उभयोरपि उपसर्गात् परयोस्तत्तदुपसर्गद्योत्यार्थयुक्त- जनने तत्र । अति--अतिक्रम्य जनने सक० । अधि + आधिक्येन जनने । आधिपत्येन जनने च “तेजस एव तदध्यापोजायन्ते । “व्राह्मणोजायमानोऽपि पृथि- व्यामधिजायते” मनुः । अनु + पश्चाज्जनने अक० । “पुत्रिकायां कृतायां च यदि पुत्रोऽनुजायते” मनुः । पश्चादुत्पत्त्या सादृश्य करणे सक० । “असौ कुमारस्तमतोऽनुजातस्त्रिविष्टपस्येव पतिं जयन्तः” रघु० । सम् + अनु + सम्यगनुजनमे सक० “पितॄन् समनुजायन्ते नरा मातरमङ्गनाः” रामा० अयो० ३५ । २६ । अभि + अभिलक्ष्यीकृत्य जनने सक० “भवन्ति सम्पदं दैवीमभि- जातस्य भारत!” । “अज्ञानञ्चाभिजातस्य पार्थ! सम्पद मासुरीम्” गीता । सम्यग्जनने आभिमुख्येन जनने अक० “शुचीनां श्रीमतां गेहे योगभ्रष्टोऽसि जायते” “कामात् क्रोधोऽभिजायते” गीता । प्रति + प्रतिरूपजनने अक० । “प्रजापतिश्चरसि गर्भे त्वमेव प्रतिजायसे प्रश्नो० । वि + विशेषेण जनने विरुद्धजनने विकारे च “पतिना रहिता तस्मात् पुत्रं देवी व्यजायत” रामा० आदि० ७० अ० । गर्भमोचने सक० “यूनां मत्ता प्रथमं विजज्ञतुः” ऋ० ९ । ६८ । ५ । “पशुस्तिष्ठन् गर्भं धृत्वानुप विश्य विजायते” शत० ब्रा० ७ । ४ । १ । १ । “काममाविज- नितीः सम्भवेम” तै० स० ३ । ५ । १ । ५ “तस्मात् व्यजायत” रामा० बा० १ । ७० । “यक्षी पुत्रं व्यजायत” बा २७ । ८ ।
जन पु० जन--अच् । १ लोके “जनस्तुषाराञ्जनपर्वताविव” [] मावः २ महर्लोकादूर्द्धलोके ३ असुरभेदे च जनार्द्दनः । तल्लोकप्राप्तिहेतुकथनं भूमेरुच्चतोक्तिश्च “इत्थं कथां कथयतोर्भगवद्गणयोः प्रिये! । क्षणार्द्धेन विमानं तज्जन- लोक निनाय तान् । निवसन्त्यमलायत्र मानसाः ब्रह्मणः सुताः । सनन्दनाद्या योगीन्द्रा सर्वे तेह्यूर्द्धरेतसः । अन्ये तु योगिनोये वै ह्यस्खलद्ब्रह्मचारिणः । सर्व्वद्वन्द्व- विनिर्मुक्तास्ते वसन्त्यत्र निर्मलाः । महर्लोकः क्षितेरूर्द्ध- मेककोटिप्रमाणतः । कोटिद्वये तु संख्यातो जनो मूलो- कतोजनैः” काशी० ख० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3018,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जन, ई म य ङ जनौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (दिवां-आत्मं-अकं-सेट् ।) ई, जातः । म, जनयति । य ङ, जायते जन्यते । जनिर्ज्जन्म । प्रादुर्भावे इति प्राञ्चः । प्रादुर्भावः स्फुटीभावः । प्राकाश्ये प्रादुराविः स्यादित्यमरः । बीजा- दङ्कुरो जायते पत्रकाण्डादिभेदेन प्रकाशते इत्यर्थः । प्रादुर्भावोऽसदुत्पत्तिरिति केचित् । घटो जायते । इति दुर्गादासः ॥
जन, म लि र जनौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (ह्वां-परं-अकं-सेट् ।) म, जनयति । लि, जजन्ति । रवैदिकः । इति दुर्गादासः ॥
जनः, पुं, (जायते इति । जन + अच् ।) लोकः । (यथा, महाभारते । १ । १४९ । ९ । “अथ प्रवाते तुमुले निशि सुप्ते जने तथा । तदुपादीपयत् भीमः शेते यत्र पुरोचनः ॥”) [] महर्लोकादूर्द्ध्वलोकः । पामरः । इति मेदिनी । ने, ६ ॥ (असुरविशेषः । जनार्द्दन इति शब्द- दर्शनात् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-505-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "जन" आता है (7)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें