🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:45:37 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

संसार
saṃsāra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
लोक (3.3.2) जन
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
संसार संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. लगातार एक अवस्था से दूसरी अवस्था में जाते रहना ।
२. बार बार जन्म लेने की परंपरा । आवागमन । भवचक्र । जगत् । दुनिया । विश्व । सृष्टि ।
४. इहलोक । मर्त्यलोक ।
५. मायाजाल । माया का प्रपंच । जीवन का जंजाल ।
६. गृहस्थी ।
७. दुर्गंध खदिर । विट् खदिर ।
९. मार्ग । पथ (को॰) । यौ॰—संसारगमन=जन्म मरण का चक्कर । संसारगुरु । संसार- चक्र । संसारतिलक । संसारपथ । संसारपदवी । संसारबंधन= जागतिक जीवन का पाश या मोह । संसार भावन । संसार मार्ग । संसारमोक्ष=संसार से छुटकारा । संसारमोक्षण= संसारयात्रा । संसारवर्जित=सांसारिकता से मुक्त । संसार- वर्त्म=संसार का मार्ग । संसारसंग=सांसारिकता । संसार- सुख=संसार का आनंद । भौतिक सुख ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सं-सार &c. See सं-√ सृ below.
सं-सार m. going or wandering through, undergoing transmigration, MaitrUp.
course, passage, passing through a succession of states, circuit of mundane existence, transmigration, metempsychosis, the world, secular life, worldly illusion (आ संसारात्, ‘from the beginning of the world’), Up.; Mn.; MBh. &c.
w.r. for सं-चार, Bhartṛ.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1119,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
संसारः 1 Course, passage. --2 The course or circuit of worldly life, secular life, mundane1 existence, the world; असारः संसारः U. 1; Māl. 5. 30; संसारधन्वभुवि किं सारमामृशसि शंसाधुना शुभमते Aśvad. 22; or परिवर्तिनि संसारे मृतः को वा न जायते Pt. 1. 27. --3 Transmigration, metempsychosis, succession of births. --4 Worldly illusion. --Comp. --गमनं transmigration. --गुरुः {1} an epithet of the god of love. {2} the preceptor of the world. --चक्रं succession of births and deaths, metempsychosis. --मार्गः {1} the course of worldly affairs, [] worldly life. {2} the vulva. --मोक्षः, --मोक्षणं final liberation or emancipation from worldly life. [1] Correction submitted by Dr. Sampada Savardekar and Jim Funderburk on 20210104. Reference: https://github.com/sanskrit-lexicon/csl-corrections/issues/20.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1072-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
संसारः, पुं, (संसरत्यस्मादिति । सं + सृ गतौ + घञ् ।) मिथ्याज्ञानजन्यवासना । इति नैया- [] यिकाः ॥ यथा । संसारश्च मिथ्याधीप्रभवा वासना । इति प्रामाण्यवादगादाधरी टीप्पनी ॥ स्वादृष्टोपनिबद्धशरीरपरिग्रहः । इति कलाप- टीकायां गोपीनाथः ॥ संसरणम् । इति शब्द- रत्नावली ॥ तत्पर्य्यायः । दुःखलोकः २ भवः ३ कष्टकारकः ४ । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ अपिच । “अस्माद्विजायते विश्वमत्रैव प्रविलीयते । अभायी मायया बद्धः करोति विविधास्तनूः ॥ न चाप्ययं संसरति न च संसारयेत् प्रभुः । नायं पृथ्वी न सलिलं न तेजः पवनो न तत् ॥ न प्राणो न मनो व्यक्तं न शब्दः स्पर्श एव च । न रूपरसगन्धाश्च नाहं कर्त्ता न वागपि ॥ न पाणिपादौ नो पायुर्न चोपस्थो द्विजोत्तमाः । न कर्त्ता न च भोक्ता वा न च प्रकृतिपूरुषौ ॥ न माया नैव च प्राणश्चैतन्यं परमार्थतः । अहं कर्त्ता सुखी दुःखी कृशः स्थूलेति या मतिः सा चाहङ्कारकर्त्तृत्वादात्मन्यारोप्यते जनैः । वदन्ति वेदविद्धांसः साक्षिणं प्रकृतेः परम् ॥ भोक्तारमक्षरं शुद्धं सर्व्वत्र समवस्थितम् । तस्सादज्ञानमूलोऽयं संसारः सर्व्वदेहिनाम् ॥” इति कौर्म्मे ईश्वरगीतासु २ अध्यायः ॥ किञ्च । “पितृमातृसुहृद्भ्रातृकलत्रादिकृतेन च । हष्टोऽसकृत्तथा दैन्यमश्रुपूर्णाननो गतः ॥ एवं संसारचक्रेऽस्मिन् भ्रमता तात सङ्कटे । ज्ञानमेतन्मया प्राप्तं मोक्षसंप्राप्तिकारकम् ॥” इति मार्कण्डेयपुराणे पितापुत्त्रसंवादनामा- ध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-205-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "संसार" आता है (47)
जगती संसार । भुवनप्रपंच पाँच तत्वों का उत्तरोत्तर अनेक भेदों में विस्तार । संसार । सृष्टि । भव…भूतावास संसार । दुनियानरलोक मनुष्यलोक । मृत्युलोक । संसारजग संसार । विश्व । दुनियाभूलोक मृर्त्यलोक । भूतल । संसार । जगत्महीतल पृथ्वी । संसारपाशजाल दृश्यमान जगत् । संसारविष्टभ लोक । संसारदुःखलोक संसारविश्ववास संसार । जगत् । दुनियादुःखग्राम संसारस्थूलप्रपंच सृष्टि । संसारआलम दुनिया । संसार । जगत् । जहानकाफा संसार । प्रपंचजहान संसार । लोक । /??????????/ जहान है (कहावत) । विशेष— कविता और यौगिक /??…दुनी संसार । जगतखिलकत सृष्टि । संसारनासूत संसारलाहूत संसार । दुनिया । जगत् । मर्त्य लोककाएनात सृष्टि । संसार । दुनियामुखलूक जगत् । दुनियाँ । संसार । खुदाईदेसदुनी देश दुनियाँ । संसार । जगत्दुःखायतन संसार । जगत्विश्वमंच विश्वरुपी मंच । संसार । दुनिया । जगत्अव्यक्तमलप्रभव संसार । जगत्भव उत्पत्ति । जन्मजमन भोजन करना । भक्षणधरण धारण । रखने , थामने, ग्रहण करने या सँभालने की क्रियाजगत् वायुसर्ग गमन । गति । चलना या बढ़नाप्रभव उत्पत्ति का कारण । उत्पत्तिहेतुविश्व चौदहों भुवनों का समूह । समस्त ब्रह्मांड । विशेष दे॰ 'ब्रह्मांड'संसरण चलना । सरकना । गमन करनासंसृति जन्म पर जन्म लेने की परंपरा । आवा- गमन । भवचक्रसृष्टि उत्पत्ति । पैदाइश । बनाने या पैदा होने की क्रिया या भावअनिर्वचनीय जिसका वर्णन न हो सके । अकथनीय । अवर्णनीयचराचर चर और अचर । जड़ और चेतन । स्थावर और जंगमआवृत्ति बार बार किसी बात का अभ्यास । एक ही काम को बार बार करना । जैसे,— पाठ की…मर मृत्युखलक घड़ा । कुंभमया चिकित्साभूतल पृथ्वी का ऊपरी तल । धरातलधरती पृथ्वी । जमीन । मुहा॰—धरती का फूल = (१) खुमी । छत्रक । कुकुरमुत्ता । (…खाकदान कूड़ाखाना । कूड़ाघरपृत्थीदल जमीन की सतह । वह धरातल जिसपर हम लोग चलते फिरते हैंविश्वकाव्य ब्रह्मा का बनाया हुआ विश्वरुपी काव्य । काव्य के सामन रमणीय, विश्व । सं…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें