🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:26:23 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सृष्टि
sṛṣṭi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सृष्टि १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. उत्पत्ति । पैदाइश । बनाने या पैदा होने की क्रिया या भाव ।
२. निर्माण । रचना । बनावट ।
३. संसार की उत्पत्ति । जगत् का आविर्भाव । दुनिया की पैदाइश ।
४. उत्पन्न जगत् । संसार । दुनिया । चराचर पदार्थ । जैसे,— सृष्टि भर में ऐसा कोई न होगा ।
५. प्रकृति । निसर्ग । कुदरत ।
६. दानशीलता । उदारता ।
७. त्याग । विसर्ग । परित्याग (को॰) ।
८. संतान (को॰) ।
९. गंभारी का पेड़ । खंभारी ।
१०. एक प्रकार की ईंट जो यज्ञ की वेदी बनाने के काम में आती थी ।
सृष्टि २ संज्ञा पुं॰ उग्रसेन के एक पुत्र को नाम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सृष्टि f. (once in ŚBr. सृष्टि) letting go, letting loose, emission, R.
production, procreation, creation, the creation of the world (आ सृष्टेः, ‘from the beginning of the world’; सृष्टिं कुरु, ‘produce offspring’; cf. मनोरथ-सृ˚), TS. &c. &c.
nature, natural property or disposition, R.
the absence or existence of properties (?), W.
distribution of gifts, liberality, Mn. iii, 255
a kind of brick, TS.; ĀpŚr.
Gmelina Arborea, L.
सृष्टि m. N. of a son of Ugra-sena, BhP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1245,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सृष्टिः f. [सृज्-क्तिन्] 1 Creation, anything created; किं मानसी सृष्टिः Ś. 4; या सृष्टिः स्रष्टुराद्या Ś. 1. 1; स्त्रीरत्नसृष्टिरपरा प्रतिभाति सा मे Ś. 2. 9; सृष्टिराद्येव धातुः Me. 82. --2 The creation of the world. --3 Nature, natural property. --4 Letting loose, emission. --5 Giving away, a gift. --6 The existence of properties or qualities. --7 The absence of properties. --Comp. --कर्तृ m. the creator.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1136-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सृष्टि स्त्री सृज--क्तिन् । १ निर्माणे २ स्वभावे च मेदि० कर्मणि क्तिन् । ३ सृज्यमाने “या सृष्टिः स्रष्टुराद्ये” ति शकुन्तला० ४ निर्गुणे शब्दर० । ब्रह्माण्डसृष्टिप्रकारः नानापुराणेषूक्तः तत्र षतवपु० उक्तः प्रकारा यथा “महाप्रलयकालान्त एतदासीत्तमोमयम् । प्रसुप्तमिव चातक्यम्। ज्ञातमलक्षणम् । अविज्ञेयमविज्ञातं जगत् त्रास्नु चारष्णुच । ततः स्वयम्भूरव्यक्तः प्रभवः पुण्य- कर्मणाम् । व्यञ्जयन्नेतदखिलं प्राद्रासीत्तमानुदः । योऽतोन्द्रियः परो व्यक्तादणुर्ज्योयान् सनातनः । नारा- यण इति ख्यातः स एकः स्वयमुद्बभौ । यः शरीरा- दभिध्याय सिसृक्षुर्विविधं जनत् । अपएव ससर्जादौ तासु बोजमवासृजत् । तदेवाण्डं समभवद्धेमरूपमयं महत् । संवत्सरसहस्रेण सूर्य्यायुतसमप्रभम् । प्रवि- श्यान्तर्महातेजाः स्वयमेवात्मसम्भवः । प्रभावादपि तत् व्याप्त्या विष्णुत्वमतमद् पुनः । तदन्तर्भगवानेष सूर्य्यः समभवत् पुरा । आदित्यपादिभूतत्वात् ब्रह्मा ब्रह्म पठन्नभूत् । दिवं भूमिं समकरोत्तदण्डशकलद्वयम् । स चाकरोद्दिशः मर्वा मध्ये व्योम च शाश्वतम् । जरा- युर्मेरुमुख्याश्च शैलास्तस्याभवंस्तदा । यदुल्वन्तदभून्मेघ स्तडित्सङ्घातमण्डलम् । नद्योऽण्डनाम्नः सम्भूना पितरो मनवस्तथा । सप्त येऽमी समुद्राश्च तेऽपि चन्ति- र्जलोद्भवाः । लवणेक्षुसुराद्याश्च नानारत्नसमत्विताः । स सिसृक्षुरभूद्देवः प्रजापतिररिन्दम! । तत्तेजसश्च त त्रैव मार्तण्डः समजायत । मृतेऽण्डे जायते यस्मा- न्मार्त्तण्डस्तेन स स्मृतः । रक्षोगुणमयं यत्तद्रूप तस्य महात्मनः । चतुर्मुखः स भगवानभूल्लोकपितामहः । येन मृष्टं जगत्सर्वं स देवासुरमानुषम् । तमर्वेहि रजोरूपं महत्सत्त्वमुदाहृतम्” । मनुरुवाच “चतुमुंख- त्वमगमत् कस्माल्लोकपितामहः । कथं नु लोकानसृ- जत् ब्रह्मा ब्रद्धविटांवरः” । मत्स्य उवाच “तपश्चचार प्रथममराणा पितामहः । आविर्भूतास्ततो वैदाः साङ्गोपाङ्गपदकमाः । पुराणं सर्वशास्त्राणां प्रथम ब्र- ह्मणा स्मृतम् । नित्यं शब्दमयं पुण्यं शतकोटिप्रवि- [] स्तरम् । अनन्तरञ्च वक्त्रेभ्यो वेदास्तस्य विनिःसृताः । मीमांसा न्यायविद्याश्च प्रमाणाष्टकसंयुताः । वेदाभ्यास- रतस्यास्य प्रजाकामस्य मानसाः । मनसा पूर्वसृष्टा वै जाता यत्तेन मानसाः । मरीचिरभवत् पूर्वं ततो ऽत्रिर्मगवान् ऋषिः । आङ्गिराश्चाभवत्पश्चात् पुलस्त्यस्तद- नन्तरम् । ततः पुलहनामा वै ततः क्रतुरजायत । प्रचेताश्च ततः पुत्रो वसिष्ठश्चाभवत् पुनः । पुत्रो भृगु- रसूत्तद्वन्नारदोऽप्यचिरादभूत् । दशेमान् मानसान् ब्रह्मा मुनीन् पुत्रानजीजनत् । शारीरानथ वक्ष्यामि मातृ हीनान् प्रजापतेः । अङ्गुष्ठाद्दक्षिणाद्दक्षः प्रजापतिरजा- यत । धर्मः स्तनान्तादभवत् हृदयात् कुसुमायुधः । भ्रू- मध्यादभवत् क्रोधो लोभश्चाधरसम्भवः । बुद्धेर्मोहः समभवदहङ्कारादभून्मदः । प्रमोदश्चाभवत् कण्ठान् मृत्युर्लोचनती नृप! । भरतः करमध्यात्तु ब्रह्मसूनु- रमूत्ततः । एते नव! सूता राजन्! कन्या च दशमी पुनः । अङ्गजा इति विख्याता दशमी ब्रह्मणः सुता । मनुरुवाच “बुद्धेर्भोहः समभवदिति यत्परिकीर्त्तितम् । अहङ्कारः स्मृतः क्रोधो बुद्धिर्नाम किमुच्यते” । मत्स्य उवाच “सत्त्वं रजस्तमश्चैव गुणत्रयसुदाहृतम् । साम्या- वस्थितिरेतेषां प्रकृतिः परिकीर्त्तिता । केचित् प्रधान मित्याहुरव्यक्तमपरे जगुः । एतदेव प्रजासृष्टिं करोति विकरोति च । गुणेभ्यः क्षोभमाणेभ्यस्त्रयो देवा वि- उज्ञिरे । एका मूर्त्तिस्त्रयो भागा ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । सविकारात् प्रधानात्तु महत्तत्त्वं प्रजायते । महानिति यतः ख्यातिर्लोकानां जायते सदा । अहङ्कारश्च महतो जायते मानवर्धनः । इन्द्
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सृष्टि" आता है (19)
प्रपंच पाँच तत्वों का उत्तरोत्तर अनेक भेदों में विस्तार । संसार । सृष्टि । भव…भूतसर्ग सृष्टि । जगतत्रिसर्ग सत्व, रज और तम तीनों गुणों का सर्म । सृष्टिस्थूलप्रपंच सृष्टि । संसारखलकत सृष्टिखिलकत सृष्टि । संसारकाएनात सृष्टि । संसार । दुनियाआफरीनिश उत्पत्ति । सृष्टिमखलूकात सृष्टि । वह सब चीजें जो संसार में हैंमौजूदात संसार का सभी चीजें । सृष्टि । चराचर जगत्पुराण पुरातन । प्राचीन । जैसे पुराण पुरुषप्रभव उत्पत्ति का कारण । उत्पत्तिहेतुसंसार लगातार एक अवस्था से दूसरी अवस्था में जाते रहनासर्जन छोड़ना । त्याग करना । फेकनानिसर्ग स्वभाव । प्रकृतिउत्पत्ति उदगम । पैदाइश । जन्म । उदभवसृजन पु संज्ञा पुं॰उदभव पु संज्ञा पुं॰ दे॰ 'उदभव'विशेष—प्रकृति आत्मा, परमात्मा, जगत् के नियामक धर्म जीवन के अंतिम लक्ष्य इत्यादि का ज…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें