🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:41:27 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

निश्चय
niścaya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
निश्चय के (1.5.4) निर्णय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
निश्चय संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. ऐसी धारणा जिसमें कोई संदेह न हो । निःसंशय ज्ञान ।
२. विश्वास । यकीन ।
३. निर्णय । जैसे,—इसका निश्चय हो जाना चाहिए कि यह वस्तु क्या है । विशेष—निश्चय बुद्धि की वृत्ति है ।
४. पक्का विचार । द्दढ़ संकल्प । पूरा इरादा । जैसे,—मैने वहाँ जाने का निश्चय कर लिया है ।
५. जाँच । अन्वेषण (को॰) ।
६. एक अर्थालंकार जिसमें अन्य विषय का निषेध होकर प्रकृत या यथार्थ विषय का स्थापन होता है । जेसे,—नहिं सरोज यह वदन है नहिं इंदीवर नैन । मधुकर ! जनि धावै वृथा, मानि हमारे बैन । यहाँ सरोज और इन्दीवर का निषेध करके यथार्थ वस्तु मुख और नैन की स्थापना हुई है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निश्-चय &c. See निश्-चि.
निश्-˚चय m. inquiry, ascertainment, fixed opinion, conviction, certainty, positiveness (इति निश्चयः, ‘this is a fixed opinion’; ˚यं-√ ज्ञा, ‘to ascertain the certainty about anything’; ˚येन ind. or ˚यात् ind. certainly), Mn.; MBh.; R. &c.
resolution, resolve, fixed intention, design, purpose, aim (˚यं-√ कृ, to resolve upon, determine to [dat. loc. or inf.]), MBh.; Kāv. &c.
(in rhet.) N. of a partic. figure, Sāh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (561,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निश्चयः 1 Ascertainment, investigation, inquiry. --2 A fixed opinion, settled or firm conviction, firm belief. --3 A determination, resolution, resolve; एष मे स्थिरो निश्चयः Mu. 1. --4 Certainty, positiveness, positive conclusion. --5 Fixed intention, design, purpose, aim; कैकेयी क्रूरनिश्चय R. 12. 4; Ku. 5. 5. --6 N. of a figure in Rhetoric.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0639-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निश्चय पु० निर् + चि--अच् । १ संशायान्यज्ञाने निर्णये २ सि- द्धान्ते इदमित्थमेवेति ३ विषयपरिच्छेदे च “तद्भावाप्रकारा धीः तत्प्रकारा तु निश्चयः” भाषा० । “तद्भभावाप्रकारकत्वे सति तत्प्रकारकज्ञानत्वं निश्चयत्वम्” सुक्ता० अनु- मित्यादौ निश्चयत्वमेव न सन्देहत्वम् “परोक्षज्ञान- मनाहार्य्य निश्चयश्च” अनु० चि० उक्ते । “संशयो- ऽथ विपर्य्यासो निश्चयः स्मृतिरेव च” भाग० ३ । २६ । ३० ४ बुद्धेरसाधारणवृत्तिभेदे “मनो बुद्धिरहङ्कारश्चित्तं करण मान्तरम् । संशयो निश्चयो गर्वः स्मरणं विषया इमे” वेदान्तपरिभा० “बुद्धिर्नाम निश्चयात्मकान्तःकरणवृत्तिः” वेदा० सा० । “अध्यवसायो बुद्धिः” सा० सू० “महत्तत्त्वस्य पर्य्यायो बुद्धिरिति अध्यवसायश्च निश्चयाख्यस्तस्यासाधा- रणी वृत्तिरित्यर्थः अभेदनिर्देशस्तु धर्मधर्म्यभेदात्” भा० । ५ अर्थालङ्कारभेदे अलङ्कारशब्दे ३८८ पृ० दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4112,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निश्चयः, पुं, (निश्चीयतेऽनेनेति । निर् + चि + “ग्रहवृदृनिश्चिगमश्च ।” ३ । ३ । ५८ । इति अप् ।) निःसंशयज्ञानम् । तत्पर्य्यायः । निर्णयः २ । इत्यमरः । १ । ५ । ३ ॥ निर्णयनम् ३ निचयः ४ । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, देवी- भागवते । १ । १९ । ३५ । “देहोऽयं मम बन्धोऽयं न ममेति च मुक्तता । तथा धनं गृहं राज्यं न ममेति च निश्चयः ॥”) “तदभावा प्रकारा धीस्तत्प्रकारा तु निर्णयः ॥” इति भाषापरिच्छेदः ॥ (अर्थालङ्कारविशेषः । तल्लक्षणादिकं यथा, साहित्यदर्पणे । १० । ५६ । “अन्यन्निषिध्य प्रकृतस्थापनं निश्चयः पुनः ॥” उदाहरणं यथा, -- “वदनमिदं न सरोजं नयने नेन्दीवरे एते । इह सविधे मुग्धदृशो मधुकर ! न मुधा परि- भ्राम्य ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-901-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "निश्चय" आता है (38)
क्रतु निश्चय । संकल्पअवधारण विचारपूर्वक निधारिण करना । निश्चयनिष्कर्ष निश्चय । खुलासा । तत्वअवधार निश्चय । सीमाअंतःकरण वह भीतरी इंद्रिय जिसके विषय संकल्प, विकल्प, निश्चय, स्मरण आदि है तथा ज…संकेतक निर्धारण । सहमति । निश्चयसंप्रधान विचार । निर्णय । निश्चयठिहारी ठहराव । निश्चय । इकरारतशखींश ठहराव । निश्चयपक्काइत दृढ़ता । मजबूती । निश्चय । पोढ़ाईअव एक उपसर्ग । यह शब्द जिसमें लगता है उसमें निम्नलिखीत अर्थों की योजना कर…पै पु † ^१ अव्यअपि अव्यनिचय समूहअवसाय निष्कर्ष । निचोड़ । समाप्तिनिरूह एक प्रकार की वस्ति या एनिमानिर्णय औचित्य और अनौचित्य आदि का विचार करके किसी विषय के दो पक्षों में से एक …अवच्छेद अलगाव । भेदव्यवसाय वह कार्य जिसके द्वारा किसी की जीविका का निर्वाह होता हो । जीविका । जैस…अध्यवसाय लगातार उद्योग । अविश्रांत परी- श्रम । निसीम उद्यम । दृढ़ता पूर्वक किसी…पार्य एक रुद्र का नाम (शुक्ल यजु॰)निष्ठा स्थिति । अवस्या । ठहरावनिर्धार निर्धारण संज्ञा पुं॰मनस्कार पूर्ण ज्ञान । पूर्ण चेतनाव्यपोह विनाश । बरबादीध्रुवका ध्रुपदविनिश्चय निश्चित करना । तय करनाअचूक जो न चुके । जो खाली न जाय । जो ठीक बैठे । जो अवश्य फल दिखावे । जो अपना…अभरम पु वि॰कयाम ठहराव । टिकान । विश्राम । क्रि॰ प्र॰—करना ।—फरमाना ।—होनाठहराव ठहरने का भाव । स्थिरताधरहरि पु † ^१ संज्ञा स्त्री॰ दे॰ 'धरहर ^२'सचमुच यथार्थत: । ठीक ठीक । वास्तव में । वस्तुत:हठात् अत्य॰जैसे,—वह चलता है, वह चलता था, वह चलता होगा, वह चला है, इत्यादि । इस क्रिया के क…ठीकठाक निश्चित प्रबंध । बंदोबस्त । आयोजन । जैसे,—इनके रहने का कहीं ठीक ठाक कर…समादना बौद्धों का सौगताह्निक नामक नित्य कर्मनिबटेरा निबटने का भाव या क्रिया । छुट्टी
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें