🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:08:12 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अपि
api
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
'अपि' — निन्दा, समुच्चय (भी), प्रश्न, शंका, सम्भावना (3.3.264)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अपि १ अव्य [सं॰]
१. भी । ही ।
२. निश्चय । ठीक । उ॰— रामचंद्र के भजन बिनु जो चह पद निर्बान । ज्ञानवंत अपि सोइ नर, पसु बिनु पूँछ, बिखान । —तुलसी ग्र॰, पृ॰ ११४ । विशेष—इस शब्द का प्रयोग समीप, संबध आदि अर्थो में भी मिलता है, जैसे, अपिकक्ष, अपिकक्ष्य, अपिकर्ण, आदि । संभावना, प्रश्न, गर्हा, शंका, समुच्चय, अयुक्त पदार्थ, कामचार क्रिया,विरोध, वितर्क अर्थ में भी इसका प्रयोग विहित है ।
अपि १ † पु सर्व॰ [हिं॰ आप] स्वयं । खुद । उ॰—अपि बैठी सुंदर परदे के अंदरु, बुला मुल्ला कुँ, अपने घर के भीतर ।— दक्खिनी॰ पृ॰ २४९ ।
अपि २ पु अव्य [हिं॰] दे॰ अपि १ । उ॰—धनवंत कुलीन मलीन अपि । द्विज चीन्ह जनेउ उघार तपी ।— मानस,७ ।१०१
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अपि or sometimes पि (see पि-दृभ्, पि-धा, पि-नह्), expresses placing near or over, uniting to, annexing, reaching to, proximity, &c.
अपि [cf. Gk. ἐπί; Zend api; Germ. and Eng. prefix be]
in later Sanskṛt its place seems frequently supplied by अभि.
(As a separable adv.) and, also, moreover, besides, assuredly, surely
suppose that, perhaps, Jātakam.
अपि अपि or अपि-च, as well as
न वापि or न अपिवा or न नचापि, neither, nor, चापि, (and at the beginning of a sentence) अपि-च, moreover.
अपि is often used to express emphasis, in the sense of even, also, very
e.g. अन्यद् अपि, also another, something more
अद्यापि, this very day, even now
तथापि, even thus, notwithstanding
यद्य् अपि, even if, although
यद्यपि तथापि, although, nevertheless
न कदाचिद् अपि, never at any time: sometimes in the sense of but, only, at least, e.g. मुहूर्तम् अपि, only a moment.
अपि may be affixed to an interrogative to make it indefinite, e.g. को ऽपि, any one
कुत्रापि, anywhere.
अपि imparts to numerals the notion of totality, e.g. चतुर्णाम् अपि वर्णानाम्, of all the four castes.
अपि may be interrogative at the beginning of a sentence.
अपि may strengthen the original force of the Potential, or may soften the Imperative, like the English ‘be pleased to’;
sometimes it is a mere expletive.
अपि तु but, but yet.
(अपि-अपि), as well-as, ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (55,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अपि ind. (Sometimes with the अ dropped according to the opinion of Bhāguri; वष्टि भागुरिरल्लोपमवाप्योरुपसर्गयोः; पिधा, पिधान &c.) 1 (Used with roots and nouns in the sense of) Placing near or over, taking towards, uniting with; reaching or going up to, proximity, nearness &c. [Cf. Gr. epi, Zend api, Germ. and Eng. be]. (Note. अपि, as a prefix to roots, occurs mostly in Veda, its place being taken by अभि in classical literature). --2 (As a separable adverb or conjunction) And, also, too, moreover, besides, in addition, having a cumulative force (समुच्चय); अस्ति मे सोदरस्नेहोप्येतेषु; Ś. 1 on one's part, in one's turn; विष्णुशर्मणापि राजपुत्राः पाटिताः Pt. 1; राजापि मुनिवाक्यमंगीकृत्यातिष्ठत् Dk. 2; अपि -अपि or अपि च as well as, and also; अपि स्तुहि, अपि सिंच P. I. 4. 96 Sk., न नापि-न चैव, न वापि, नापि वा न चापि neither-nor; न वापि काव्यं नवमित्यवद्यं M. 1. 2 nor; वापि or; अल्पोप्येवं महान् वापि Ms. 3. 53 whether small or great. --3 It is often used to express emphasis in the sense of ‘too’, ‘even’ ‘very’; विधुरपि विधियोगाद् ग्रस्यते राहणासौ H. 1 the very moon; यूयमप्यनेन कर्मणा परिश्रांताः Ś. 1 even you, you also; अन्यदपि also another; अद्यापि even, yet, still, even now; इदानीमपि even now; मुहूर्तमपि even for a moment, for one moment at least; नाद्यापि not yet; यद्यपि though, although, even if; तथापि still, nevertheless, notwithstanding, yet; sometimes यद्यपि is understood, तथापि only being used; as in Ki. 1. 28. --4 Though (oft. translateable by ‘even’, ‘even if’); सरसिजमनुविद्धं शैवलेनापि रम्यं Ś. 1. 20 though overspread &c.; इयमधिकमनोज्ञा वल्कलेनापि तन्वी ibid. though in her bark dress; बलवदपि शिक्षितानाम् 1. 2 though ever so learned. In this sense अपि is most frequently used by writers to show real or imaginary opposition (विरोध); कृष्णमपि असुदर्शनं, पुष्पवत्यपि पवित्रा &c. --5 But, however. --6 Used at the beginning of sentences अपि introduces a question; अपि सन्निहितोऽत्र कुलपतिः Ś. 1; अपि क्रियार्थं सुलभं समित्कुशं… अपि स्वशक्त्या तपसि प्रवर्तसे Ku. 5. 33, 34, 35; अप्यग्रणीर्मंत्रकृतामृषीणां कुशाग्रबुद्धे कुशली गुरुस्ते R. 5. 4. --7 Hope, [] expectation (usually with the potential mood); कृतं रामसदृशं कर्म । अपि जीवेत्स ब्राह्मणशेशुः U. 2. I hope the Brāhmaṇa boy comes to life. Note-In this sense अपि is frequently used with नाम and has the sense of (a) ‘is it likely’, ‘may it be’; (b) ‘perhaps’, ‘in all probability’ or (c) ‘would that’, ‘I wish or hope’ that’; अपि नाम कुलपतोरियमसवर्णक्षेत्रसंभवा स्यात् Ś. 1; Ś. 7; तदपि नाम मनागवतीर्णोसि रतिरमणबाणगोचरं Māl. 1 perhaps, in all probability; अपि नाम तयोः कल्याणिनोः अभिमतः पाणिग्रहः स्यात् ibid.; अपि नाम रामभद्रः पुनरपीदं वनमलंकुर्यात् U. 2; ‘is it likely’, ‘I wish’; यथा वनज्योत्स्नानुरूपेण पादपेन संगता अपि नाम एवमहमप्यात्मनोऽनुरूपं वरं लभेयेति Ś. 1 would that; अपि नामाहं पुरूरवा भवेयं V. 2 I wish I were P. --8 Affixed to interrogative words अपि makes the sense indefinite, ‘any’, ‘some’; कोपि some one; किमपि something; कुत्रापि somewhere; कदापि at any time; कथमपि any how &c. केऽपि एते प्रवयसः त्वां दिदृक्षवः U. 4 some people. It may often be translated by ‘unknown’, ‘indescribable,’ ‘inexpressible’ (अनिर्वाच्य); व्यतिषजति पदार्थानांतरः कोपि हेतुः U. 6. 12; तत्तस्य किमपि द्रव्यं यो हि यस्य प्रियो जनः 2. 19; Mu. 3. 22; K. 143; कोपि महिमा स्यात् U. 6, 6. 11, 7. 12; Māl. 1. 26; R. 1. 46. --9 After words expressing number अपि has the sense of ‘totality’, ‘all’; चतुर्णामपि वर्णानां of all the 4 castes; सर्वैरपि राज्ञां प्रयोजनं Pt. 1. --10 It sometimes expresses ‘doubt’ or ‘uncertainty,’ ‘fear’ (शंका); अपि चोरो भवेत् G. M. there is perhaps a thief. --11 (with pot. mood) It has the sense of संभावना ‘possibility’, ‘supposition’; P. I. 4. 96; III. 3. 154; अपि स्तुयाद्विष्णुं, अपि स्तुयाद्राजानं, अपि गिरिं शिरसा भिंद्यात् Sk.; सोयमपि सिंचेत्सहस्रं द्राक्षाणां क्षणेनैकेन Dk. 127. --12 Contempt, censure, or reproof; P. I. 4. 96, III. 3. 142; धिग्देवदत्तमपि स्तुयाद्वृषलं; धिग्जाल्मं देवदत्तमपि सिंचेत् पलांडुं; अपि जायां त्यजसि जातु गणिकामाधत्से गर्हितमेतत् Sk. shame to, &c. or fie upon, Devadatta &c. --13 It is also used with the Imperative mood to mark ‘indifference on the part of the speaker’, where he permits another to do as he likes, (अन्ववसर्ग or कामचारानुज्ञा, the imperative being softened;) अपि स्तुहि Sk. you [] may praise (if you like); अपि स्तुह्यपि सेधास्मांस्तथ्यमुक्तं नराशन Bk. 8. 92. --14 अपि is sometimes used as a particle of exclamation, --15 Rarely in the sense of ‘therefore,’ ‘hence’ (अत एव). --16 Used as a separable preposition with gen. it is said to express the sense of a word understood (पदार्थ), and is treated as a कर्मप्रवचनीय P. I. 4. 96; the example usually given is सर्पिषोपि स्यात् where some word like बिंदुरपि ‘a drop,’ ‘a little’ &c. has to be understood, ‘there may perhaps be a drop of ghee,’ ‘I presume there may be at least a drop’ &c. अपि संभावनाप्रश्नशंकागर्हासमुच्चये । तथायुक्तपदार्थेषु कामचारक्रियासु च ॥ Viśva.; अपिः पदार्थसंभावनान्ववसर्गगर्हासमुच्चयेषु P. I. 4. 96. G. M. add
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अपि अव्य० न पियति गच्छति । पि गतौ क्विप् न तुक । [] अशक्यकरणायोद्यमरूपायां, १ शक्त्युत्कर्षमाविष्कर्तुमत्युक्ति- रूपायाञ्च सम्भावनायां, २ सन्देहे, ३ निन्दायां, ४ प्रश्ने, ५ समुच्चये, ६ अल्पपदार्थे, ७ कामचारानुज्ञायाम्, ८ अवधारणे, ९ पुनरर्थे च । क्रियायोगेऽस्य उपसर्गसंज्ञा “अपिः पदार्थसम्भावनान्ववसर्गगर्हासमुच्चयेषु इति” पा० उक्तार्थेषु कर्म्मप्रवचनीयसंज्ञा तदर्थेषु न तु उपसर्ग- त्वम् तेन न षत्वादि तत्र “पदार्थे सर्पिषोऽपि स्यात् । अनुपसर्गत्वान्न षः । सम्भावनायां लिङ् तस्या एव विषयभूते भवने कर्त्तृदौर्लभ्यप्रयुक्तन्दौर्लभ्यं द्योतयन्नपि- शब्दः स्यादित्यनेन सम्बध्यते सर्पिष इति षष्ठी तु अपिशब्दबलेन गम्यमानस्य विन्दीरवयवावयविभावसम्बन्धे । इयमेवापिशब्दस्य पदार्थद्योतकता नाम । द्वितीया तु नेह प्रवर्त्तते सर्पिषो विन्दुना योगो न त्वपिनेत्युक्त- त्वात्” सि० कौ० सम्भावने अपि स्तुयाद्विष्णुम् सम्भावनं शक्त्युत्कर्षमाविष्कर्तुभत्युक्तिः । अन्ववसर्गः कामचारानुज्ञा अपि स्तुहि । गर्हायाम् धिग्देवदत्तमपि स्तुयाद्वृषलम् । समुच्चये अपि सिञ्च अपि स्तुहि । गणरत्ने तु “सम्भव- गर्हाशीर्मृतिभूषाससुच्चयेष्वित्युक्तं तेन तेऽपि अपिशब्दार्थाः तत्र १० सम्भवे योजनमस्ति, गर्हायाम् अपि पापिन्! ११ आशीर्वादे भद्रमपि, १२ मृतौ मरणमपि, १३ भूषा- याम् अपि नह्यति हारम्, समुच्चये तदपीत्युदाहृतञ्च । समुच्चये “अप्यप्रसिद्धं यशसे हि पुंसामाते” कुमा० । प्रश्ने “अपि प्रसन्नेन महर्षिणा त्वमिति” रघुः अस्य क्रियायोग- भेदे अकारलोपो वा “वष्टि भागुरिरल्लोपमवाप्योरुपसर्गयो” रित्युक्तेः । अपिधानं पिधानं अपिनद्धः पिनद्ध इति “वितत्य शार्ङ्गं कवचं पिनह्येति” भट्टिः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0246-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अपि व्य, (न पिबति पिगतौ क्विप्, आगमशास्त्रस्या- नित्यत्वान्न तुक् ।) उपसर्गविशेषः । अस्यार्थाः । आहरणं । सम्भावनं । निन्दा । अनुज्ञा । अल्पत्वं । समुञ्चयः । इति दुर्गादासः ॥ प्रश्नः । शङ्का । युक्त- पदार्थः । कामाचारक्रिया । इति विश्वमेदिन्यौ । (“अपिः पदार्थसम्भावनान्ववसर्गगर्हासमुच्चयेषु” इति पाणिनिसूत्रम्) ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-068-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अपि" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें