🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:14:37 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

हु
hu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
हु १ अव्य॰ [सं॰ उप, प्रा॰ उव] एक अतिरेकबोधक शब्द । अपि । भी । दे॰ हूँ १ ।
हु २ अव्य॰ [सं॰ हुम्]
१. एक शब्द जो किसी बास को सुननेवाला यह सूचित करने के लिये बोलता है कि हम सुन रहे हैं ।
२. स्वीकृतिसूचक या स्मृतिसूचक शब्द । हाँ ।
३. संदेह । शंका (को॰) ।
४. आक्रोश । क्रोध (को॰) ।
५. विरक्ति । विरति (को॰) ।
६. भर्त्सना । व्यंग्य (को॰) ।
७. मंत्र, तंत्र आदि के अंत में प्रयुक्त शब्द । जैसे—कवचाय हुम् आदि में भी इस शब्द के प्रयोग मिलते हैं ।
हु पु † अव्य [वैदिक सं उप ( = और आगे,) प्रा॰ उअ, हिं॰ ऊ] अतिरेक सूचक शब्द । कथित के अतिरिक्त और भी । जैसे,— रामहु = राम भी । हमहु = हम भी । उ॰—हमहु कहब अब ठकुरसुहाती ।—तुलसी (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. हु cl. 3. P. (Dhātup. xxv, 1) जुहोति (Ved. and ep. also Ā. जुहुते; 3. pl. pr. जुह्वति, ˚ते, RV. &c.; 2. sg. Impv. जुहुधि, Br. &c.; होषि, RV.; p. P. जुह्वत्; Ā. जुह्वान [also with pass. sense]; 3. pl. impf. अजुहवुः, ib.; pf. P. जुहाव, जुहुवुः, MBh.; Ā. जुहुवे, R.; जुह्वे, जुहुरे, RV.; जुह्विरे, Br.; जुहवां-चकार, ib.; Up.; जुहवाम्-आस, Vop.; aor. अहौषीत्, Br. &c.; Prec. हूयात् Gr.; fut. होता, ib.; होष्यति, ˚ते, AV. &c.; Cond. अहोष्यत्, Br.; inf. होतुम्, ˚तोस्, ˚तवै, and ind.p. हुत्वा, ib. &c.), to sacrifice (esp. pour butter into the fire), offer or present an oblation (acc. or gen.) to (dat.) or in (loc.), sacrifice to, worship or honour (acc.) with (instr.), RV. &c. &c.; to sprinkle on (loc.), Yājñ.; to eat, Vop. : Pass. हूयते (aor. अहावि), to be offered or sacrificed, RV. &c. &c.: Caus. हावयति (aor. अजूहवत्), to cause to sacrifice or to be sacrificed or to be honoured with sacrifice, GṛŚrS. &c.: Desid. जुहूषति, to wish to sacrifice, MBh.; R. : Intens. जोहवीति (impf. अजोहवीत् or अजुहवीत्, BhP.), जोहूयते, जोहोति (Gr.), to offer oblations repeatedly or abundantly.
हु [cf. Gk. χυ- in χέω (for χέϝω), χυλός, χυμός; Lat. fūtis, ‘water-pot’.]
2. हु ind. an exclamation in हुं हु, हूं हु &c., Sarasv.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1300,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हु {c3c} P., (जुहोति, हुत; pass. हूयते; caus. हावयति-ते, desid. जुहूषति) 1 To offer or present (as an oblation to fire); make an offering to or in honor of a deity (with acc.); sacrifice; यो मंत्रपूतां तनुमप्यहौषीत् R. 13. 45; जटाधरः सन् जुहुधीह पावकं Ki. 1. 44; हविजुर्हुधि पावके Bk. 20. 11; Ms. 3. 87; Y. 1. 99. --2 To perform a sacrifice. --3 To eat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1173-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हु हीमे अदने च जु० प० सक० अनिट् । जुहोति अहौषीत् जहाव । प्रीणने च । “जुहुधीह पावकम्” किरा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5432,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हु, लि होमे । अदने । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (जु०-पर०-सक०-अनिट् ।) होमो देवता- सम्प्रदानकवह्न्यधिकरणकवस्तुत्यागः । लि, जुहोति घृतमग्नौ कृष्णाय होता । प्रक्षेपे- ऽप्ययम् । “चिराय सन्तर्प्य समिद्भिरग्निं यो मन्त्रपूतां तनुमप्यहौषीत् ।” इति रघुः । “जटाधरः सन् जुहुधीह पावकम् ।” इति किराते प्रीणनार्थोऽपि । इति दुर्गादासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-543-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें