🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:23:37 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अपिधान
apidhāna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
आवरण के और नाम (1.3.15) तिरोधान · पिधान · आच्छादन
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अपिधान संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. आच्छादान । आवरण । ढक्कन । पिहान ।
२. ढकना । आच्छादन करना [को॰] ।
३. आच्छादान वस्त्र [को॰] । यो.—अमृतापिधान= भोजन के पीछे आचमन । भोजन के उपरांत 'अमृतापिधानमसि' कहुकर आचमन करते हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अपि-धान n. placing upon covering, KātyŚr.
a cover, a cloth for covering, RV. &c.
a lid, BhP.
a bar, Kum.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (55,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अपिधानं, --पिधानं 1 Covering, concealing, concealment. --2 A cover, lid, covering (fig. also); [] अमृतापिधानमसि स्वाहा; नैकजलदच्छत्रापिधानं जगत् Mk. 5. 24; a cloth for covering.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0118-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अपिधान न० अपि + धा--ल्युट् । १ आच्छादने । करणे ल्युट् । २ तत्साघने त्रि० । “अमृतापिधानमसि स्वाहेति” भोजनान्त जलपानमन्त्रः “राध्यमानस्यौदनस्य द्यौर- पिधानमिति” अथ० ११, ३, १ । साधने आच्छादनत्वोप- चारात् सामानाधिकरण्यम् । अपेरतो वा लोपे पिधानमप्यत्र “पृथिवी ते पात्रं द्यौः पिधानमिति” श्राद्धमन्त्रः “तस्य तद्द्वारं यदमावास्या चन्द्रमा एवद्वारपिधानः” शत० ब्रा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0246,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अपिधानं, क्ली, (अपि + धा + भावे ल्युट् ।) आच्छा- दनं । अन्तर्द्धानं । इत्यमरः ॥ (आवरणं । “द्वारे पुरस्योद्घटितापिधाने” । इति कुमारसम्भवे । “शिलापिधाना काकुत्स्थ दुर्गं चास्याः प्रवेशनं” । इति रामायणे ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-068-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें