🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:56:24 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सीमा
sīmā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
अवधि (3.3.107) बिल
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सीमा १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ सीमन्] दे॰ सीमा २ ।
सीमा २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. माँग ।
२. किसी प्रदेश या वस्तु के विस्तार का अंतिम स्थान । हद । सरहद । मर्यादा ।
३. आचरण व्यवहार आदि की शिष्टता । मर्यादा । मुहा॰—सीमा के बाहर जाना=उचित से अधिक बढ़ जाना । मर्य्रादा का उल्लंघन करना । हद से ज्यादा बढ़ना ।
४. खेत, गाँव आदि की सीमा पर का बाँध या मेंड़ (को॰) ।
५. चिह्न । निशान (को॰) ।
६. किनारा । तीर । समुद्रतट (को॰) ।
७. क्षितिज (को॰) ।
८. उच्चतम या अधिकतम सीमा (को॰) ।
९. खेच (को॰) ।
१०. ग्रीवा के पृष्ठ भाग में खोपड़ी आदि का जो़ड़ (को॰) ।
११. अंडकोष (को॰) ।
१२. एक आभूषण ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. सीमा f. (ifc. f(आ). ) parting of the hair (see सुसीम)
a boundary, landmark, Mn.; MBh. &c.
rule of morality (see comp.).
2. सीमा f. pl. = सिमा, ŚBr., Sch.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1219,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सीमा 1 Boundary, limit, border, margin, frontier. --2 A mound or ridge serving to mark the boundary of a field, village &c.; सीमां प्रति समुत्पन्ने विवादे Ms. 8. 245; Y. 2. 152. --3 A mark, land-mark. --4 A bank, shore, coast. --5 The horizon. --6 A suture (as of a skull). --7 The bounds of morality or decorum, [] limits of propriety. --8 The highest or utmost limit, highest point, climax; सीमेव पद्मासनकौशलस्थ Bk. 1. 6. --9 A field. --10 The nape of the neck. --11 The scrotum. --Comp. --अधिपः a neighbouring prince. --अंतः {1} a boundary-line, border, frontier-line. {2} the utmost limit. ˚पूजनं {1} the ceremony of worshipping or honouring a village-boundary. {2} worshipping the bridegroom when he arrives at the village-boundary. --उल्लंघनं transgressing or leaping over a boundary, crossing a frontier (now performed on the Daśarā day). --निश्चयः a legal decision with respect to land-marks or boundaries. --लिंगं a boundary-mark, land-mark. --वादः a dispute about boundaries. --विनिर्णयः settlement of disputed boundary-questions. --विवादः litigation about boundaries. ˚धर्मः the law regarding disputes about boundaries. --वृक्षः a tree serving as a boundary-mark. --संधिः the meeting of two boundaries.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1125-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सीमा स्त्री + सीमन् + वा ढाप् । १ मर्य्यादायां २ ग्रामादेरन्त मागे ३ सीमन्शब्दार्ये च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5300,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सीमा, [न्] स्त्री, (सीयते इति । सि + “नामन्- सीमन्व्योमन्निति ।” उणा० ४ । १५० ।
सीमा, [न्] स्त्री, (सीयते इति । सि + “नामन्- सीमन्व्योमन्निति ।” उणा० ४ । १५० । [] इति मनिन्प्रत्ययेन साधुः । “डावुभाभ्याम- न्यतरस्याम् ।” ४ । १ । १३ । इति पाक्षिको डाप् ।) ग्रामादीनामवधारितान्तभागः । सीमाना इति भाषा । तत्पर्य्यायः । मर्य्यादा २ अवधिः ३ आघाटः ४ । इति जटाधरः ॥ (यथा, मनुः । ८ । २५३ -- २५४ । इति मनिन्प्रत्ययेन साधुः । “डावुभाभ्याम- न्यतरस्याम् ।” ४ । १ । १३ । इति पाक्षिको डाप् ।) ग्रामादीनामवधारितान्तभागः । सीमाना इति भाषा । तत्पर्य्यायः । मर्य्यादा २ अवधिः ३ आघाटः ४ । इति जटाधरः ॥ (यथा, मनुः । ८ । २५३ -- २५४ । “यदि संशय एव स्यात् लिङ्गानामपि दर्शने । साक्षिप्रत्यय एव स्यात् सीमावादविनिर्णयः ॥ ग्रामीयककुलानाञ्च समक्षं सीम्नि साक्षिणः । प्रष्टव्याः सीमलिङ्गानितयोश्चैव विवादिनोः ॥”) स्थितिः । (यथा, माघे । ३ । ५७ । “यस्यामजिह्मा महतीमपङ्काः सिमानमत्यायतयोऽत्यजन्तः । जनैरजातस्खलनैर्ण जातु द्वयेऽप्यमुच्यन्त विनीतमार्गाः ॥”) क्षेत्रम् । अण्डकोषः । इति मेदिनी ॥ (यथा, -- “केशेषु चमरीं हन्ति सीम्नि पुष्कलको हतः ॥” इति सिद्धान्तकौमुदी । २ । ३ । ३६ ॥) वेला । इति विश्वः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-358-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सीमा" आता है (46)
अवधि सीमा । हद । पराकाष्ठाइयत्ता सीमा । हद । परिमितिप्रांत अंत । शेष । सीमाअवधार निश्चय । सीमाचक्रवाट हद । सीमापरिमिति नाप, तोल, सीमा, आदिपरिच्छित्ति सीमा । अवधि । इयत्ता । हदपरिमा सीमा । इयतापरिच्छेदक सीमा या इयत्ता निर्धारित करनेवाला । हद मुकर्रर करनेवालापारिमित्य सीमा । परिसीमासीमक सीमा । हदथाक गाँव की सरहद । ग्रामसीमासरहद सीमापरिसीमा चारों ओर की सीमा । चौहद्दी । चतुःसीमाबारहपत्थर वह पत्थर जो छावनी की सरहद पर गाड़ा जाता है । सीमाअंत वह स्थान जहाँ से किसी वस्तु का अंत हो । सामाप्ति । आखीर । अवसान । इतिअणि कोर । नोक । मुनईआजि युद्ध । रण । संग्राम । लड़ाईतथा अन्य॰अंतक मृत्यु जो प्राणियों के जीवन का अंत करती है मौतकंकट कवच । संनाह । वर्मपालि कर्णलताग्र । कान की लौ । कान के पुट के नीचे का मुलायम चमड़ा । विशेष— प…मिति मान । परिमाणअवसान विराम । ठहराव । समाप्ति । अंतनिवसथ गाँवपरिधि वह रेखा जो किसी गोल पदार्थ के चारो ओर खींचने से बने । गोल बस्तु की चौह…परिमित जिसका परिमाण हो या ज्ञात हो । जिसकी नाप तोल की गई हो या मालुम हो । सीम…भुक्ति भोजन । आहारअवच्छेद अलगाव । भेदस्थंडिल भूमि । जमीनमीर समुद्रअंडकोश अभिलंघन उछलकर अथवा कूदकर पार करनापारावार आर पार । वार पार । दोनों तटहद किसी वस्तु के विस्तार का अंतिम सिरा । किसी चीज की लंबाई, चौड़ाई, ऊँचाई…पारि पु संज्ञा स्त्री॰थाह नदी, ताल, समुद्र इत्यादि के नीचे की जमीन । जलाशय का तलभाग । धरती का वह…गायत बहुत अधिक । हद से ज्यादा । अत्यंत । जैसे,—वह गायत दरजे का पाजी हैपेटा किसी पदार्थ का मध्य भाग । बीच का हिस्साहाता घेरा हुआ स्थान । वह जगह जिसके चारों ओर दीवार खिँची हो । बाड़ाहीता आहाता । घेरापरमान पु † संज्ञा पुं॰परवान पु संज्ञा पुं॰मरजाद पु संज्ञा स्त्री॰सिवान किसी प्रदेश का अंतिम भाग जिसके आगे दूसरा प्रदेश पड़ता हो । हद । सरहद ।…प्रमान पु संज्ञा पुं॰
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें