🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:06:40 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अवधि
avadhi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अवधि १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. सीमा । हद । पराकाष्ठा । उ॰— जिन्हहि बिरचि बड़ भयेउ बिधाता । महिमा अवधि राम पितु माता । —तुलसी (शब्द॰) ।
२. निर्धरित समय । मीयाद । उ॰—रहयौ ऐचि, अंतु न लहै अवाधि दुसासनि बीरु । आली बाढ़तु बिरहु ज्यौ पंचाली को वीर ।—बिहारी र॰, दो॰ ४०० ।
३. गड़ढा । गर्त [को॰] ।
४. प्रमाण [को॰]
५. उपजनपद । पड़ोस [को॰] ।
६. अंत समय । अंतिम काल । उ॰—(क) आजु अवधिसर पहुँचे गए जाउँ मुखरात । बेगि रोहु मोहि मारहु जनि चावहु यह बात ।—जायसी । (शब्द॰) । (ख) तेरी अवधि कहत सब कोऊ ताते कहियत बात । बिनु विश्वास मारिहै तो के आजु रैन कै प्रात ।— सूर (शब्द॰) । मुहा.—अवधि देना=समय निर्धारित करना । अत्रधि बढना= समय नियत करना । उ॰—आज बिनु आनँद के मुख तेरो । निसि बसिबे की अवधि बदी मोहि साँझ गए कहि आवन । सूरश्याम अनतहि कहुँ लुबधे नैन भए दोउ सावन ।—सूर (शब्द॰) ।
अवधि २ अव्य॰ [सं॰] तक । पर्यंत । उ॰—तोसों हौं फिर फिर हित प्रिय पुनीत सत्य बचन कहत । विधि लगि लघु कोटि अवधि सुख सुखी दुख दहत ।—तुलसी (शब्द॰) । यौ.—अद्यपधि=अब तक । समुद्रावधि=समुद्र तक ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अव-धि m. attention, L.
a term, limit, ŚBr. &c.
conclusion, termination, Kum. iv, 43; Kathās. &c.
surrounding district, environs, neighbourhood, Pāṇ. iv, 2, 124
a hole, pit, L.
period, time, L.
अव-धि (इ), ind. until, up to (in comp.), Kathās.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (99,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अवधिः [अव-धा-कि] 1 Application, attention. --2 Boundary, limit exclusive or inclusive, (in time or space); conclusion, determination; एकैकस्य जगत्त्रयप्रमथनत्राणावधिर्योग्यता Mv. 1. 46; रवितेजसामवधिनाधिवेष्टितम् Ki. 12. 22. --3 Furthest limit; दृष्ट आह्लादनीयानामवधिः K. 124; स्मरशापावधिदां सरस्वतीं Ku. 4. 43; conclusion; oft. at the end of comp., in the sense of ‘ending with,’ ‘as far as’, ‘till’; एष ते जीवितावधिः प्रवादः U. 1; तत्प्रत्यागमनकालावधयोपि तावत् ध्रियंतां प्राणाः K. 171; व्याडी रक्षतु मे देहं ततः प्रत्यागमावधि Ks. 4. 100; स्कंधः स्यान्मूलाच्छाखावधिस्तरोः Ak. --4 Period of time, time; सर्वे निदाघावधिना प्रमृष्टाः R. 16. 52; शेषान् मासान् विरहदिवसस्थापितस्यावधेर्वा Me. 87; अपि समाप्तः वनवासस्यावधिः Mv. 7, 2. 48; विवाहं मासावधिकमकल्पयत् Dk. 54, 174; K. 328; Ki. 12. 17; यदवधि-तवधि from or ever since, till, Bv. 2. 79; अथ चेदवधिः प्रतीक्ष्यते Ki. 2. 16. --5 An engagement, appointment; रमणीयोवधिर्विधिना विसंवादितः Ś. 6. --6 A division, district, department; जनपदतदवध्योश्च P. IV. 2. 124. --7 A hole, pit. ˚ता, ˚त्वं limit, limitation.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0182-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अवधि पु० अव + धा--कि । १ सीमायां, २ काले “सर्वे निदा- घाबधिना विमृष्टाः” रघुः । “निदाघावधिना निदाघ- ककालेन” मल्लि० । ३ चिताभिनिवेशे च । अपादाने कि । ४ अपादाने । “मेषान्तरेक्रियापेक्षमवधित्वं पृथक् तयोः” भर्त्तृ० आधारे कि । ५ विले गर्त्ते । सीमा च द्विविधा पूर्व्वा परा च तत्र “प्रवाहमवधिं कृत्वा [] यावड्वस्तवतुष्टयमित्यादौ” पूर्व्वा “सञ्चारोरतिमन्दिरा- वधीत्यादौ परा” प्रकारान्तरेण सा त्रिविधा कालकृता देशकृता बुद्धिकल्पिता च । पूर्व्वोक्ते दैशिकी । ग्रासा- वधि विमीक्षान्तमित्यादौ” पूर्व्वा “ग्रासकालं समा- रभ्य जपेन्मोक्षावधि प्रिये” इत्यादौ परा कालिकी “सखी- कर्ण्णावधि व्याहतमित्यादौ बुद्धिकल्पिता” । अवधित्वञ्च स्वाभिधेयापेक्षया विभागाश्रयत्वम् । तच्च पञ्चम्याऽपि बोध्यते नद्यावनमित्यादौ वनस्य नद्यपेक्षविभागाश्रयत्वात् तथात्वम् । एवं मासात् पूर्व्वं घट इत्यादौ मासतो- विभागाश्रयत्वात् घटादेस्तवधिकत्वम् तत्र अयमस्मात् पूर्व्वकालवर्त्ती इत्यादौ कालिकम् अयमस्मात् पर्व्वदेश- वर्त्तीत्यादौ दैशिकं “माथुराः पाटलिपुत्रेभ्य आद्यतरा इत्यादौ बुद्धिकल्पितम् । “स्वाभिधेयापेक्षोऽवधिनियमोव्यव- स्थेति सि० कौ० “सञ्चारोरतिमन्दिरावधि सखीकर्ण्णावधि व्याहृतं हास्यञ्चाधरपल्लवावधि महामानोऽपि मौनावधि । चेतः कान्तसमीहितावधि पदन्यासावधि प्रेक्षितंसर्व्वंसावधि नावधिर्मृगदृशां प्रेम्णः परं केवलमित्यादौ” दैशिकं बुद्धि- कल्पिञ्चावधित्वम् “स्मरशापावधिदां सरस्वतीम्” कुमा० इत्यत्र कालिकं “जनपदतदवध्योः” पा० इत्यत्र दैशिकम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0427-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अवधिः, पुं, (अव + धा + कि ।) अवधानं । सीमा । कालः । (“अथ चेदवधिः प्रतीक्ष्यते” इति भा- रविः ।) विलं । इति विश्वमेदिन्यौ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-125-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अवधि" आता है (9)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें