🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:09:59 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

नेम
nema
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नेम १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. काल । समय ।
२. अवधि ।
३. खंड । टुकड़ा । ४प्राकार । दीवार ।
५. कैतव । छल ।
६. अर्ध । आधा ।
७. गर्त । गड्ढा ।
८. अन्य हिस्सा । और हिस्सा ।
९. सायंकाल ।
१०. मूल । जड़ ।
११. दीवाल की नींव (को॰) ।
१२. अभिनय । नृत्य (को॰) ।
१३. अन्न । भोजन । खाना (को॰) ।
नेम २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ नियम]
१. नियम । कायदा । बंधेज ।
२. बँधी हुई बात । ऐसी बात जो टलती न हो, बराबर होती हो ।
३. रीति । दस्तूर ।
४. धर्म की दृष्टि से कुछ क्रियाओं का पालन । जैसे व्रत, उपवास आदि ।
५. प्रतिज्ञा । दृढ़ निश्चय । यौ॰— नेमधरम = पूजा पाठ, व्रत, उपवास आदि । विशेष— दे॰ नियम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नेम mfn. (fr. न इम [?]; loc. नेमस्मिन् nom. pl. नेमे and ˚मास् cf. Pāṇ. i, 1, 33) one, several
नेम-नेम, the one-the other, RV. (unaccented, vi, 16, 18);
(ibc.) half (cf. Nir. iii, 20)
नेम m. N. of a Ṛṣi with the patr. Bhārgava (author of RV. viii, 89)
(only L.) portion
time
limit
boundary
the foundation of a wall (cf. नेमि)
a hole
upper part, above
deceit
acting, dancing
evening
a root
food, rice;
नेम n. a partic. high number, Buddh.
नेम [cf. Zd. naima.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (569,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नेम a. (Nom. pl. नेमे-नेमाः) Half. --मः 1 A part. --2 A period, time, season. --3 A boundary, limit. --4 An enclosure, fence. --5 The foundation of a wall. --6 Fraud, deceit. --7 [] Evening. --8 A hole, ditch. --9 A root. --10 Acting, dancing. --11 Upper part. --12 Ved. Food. --Comp. --धित a. Ved. divided. --धितिः f. Ved. {1} a battle, conflict. {2} dividing into two.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0648-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नेम पु० नी--मन् । १ काले २ अवधौ ३ खण्डे ४ प्राकारे ५ कैतवे च मेदि० । ६ अर्द्धे ७ गर्त्ते च हेमच० । ८ ना- ट्यादौ अन्यार्थे च शब्दरत्ना० । ९ सायंकाले १० मूले च ११ ऊर्द्धे च सुमूतिः । अर्द्धार्थेऽस्य सर्वनामता । नेमस्मै नेमस्मिन् इत्यादि । जसि वा, नेमे नेमाः । १२ अन्ने १३ दिश उत्तरवर्त्तिनि च निघण्टुः । “हितं जनिम नेममुद्यतम्” ऋ० ९६८५ “नेममर्द्धम्” भा० “आयन् पचाति नेमो नहि पक्षदर्धः” ऋ० १०२७१८
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4147,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नेमः, पुं, (नयतीति । नी + “अर्त्तिस्तुसुह्विति ।” उणां । १ । १३९ । इति मन् ।) कालः । अवधिः । खण्डम् । प्राकारः । कैतवम् । इति मेदिनी । मे, १८ ॥ अर्द्धम् । गर्त्तः । इति हेम- चन्द्रः । ६ । ७० ॥ नाट्यादिः । अन्यः । इति [] शब्दरत्नावली ॥ सायंकालः । मूलम् । ऊर्द्ध्वम् । इति संक्षिप्तसारोणादिवृत्तिः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-924-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें