🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:47:54 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

नेमि
nemi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
कुएँ पर रस्सी के लिये लकड़ी का ढाँचा (1.10.27) त्रिका
उसका बाहरी घेरा (2.8.56) प्रधि
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नेमि १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. पहिए का घेरा या चक्कर । चक्रपरिधि । प्रधि । नेमी ।
२. कूएँ के ऊपर चारों ओर बँधा हुआ ऊँचा स्थान या चबूतरा । गूएँ की जगत ।
३. भूमिस्थित कूपपट्ट । कूएँ की जमवट ।
४. प्रांत भाग । किनारे का हिस्सा ।
५. कूएँ के किनारे लकड़ी का वह ढाँचा जिसपर रस्सी रखते और जिसमें प्रायः घिरनो लगी रहती है ।
६. धरित्री । पृथिवी (को॰) ।
नेमि २ संज्ञा पुं॰
१. नेमिनाथ तीर्थंकर ।
२. तिनिश वृक्ष । तिनास । तिनसुना ।
३. एक दैत्य (भागवत) ।
४. वज्र ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नेमि f. (√ नम्) the felly of a wheel (also ˚मी, L.), any circumference or edge or rim (ifc. ‘encircled’ or ‘surrounded by’), RV. &c. &c.
a windlass or framework for the rope of a well (also ˚मी), L.
a thunderbolt, L.
the foundation of a wall, Gal. (cf. नेम)
नेमि m. Dalbergia Ougeinensis, L.
N. of a Daitya, BhP.
of a Cakra-vartin, Buddh. (cf. निमि)
of 22nd Arhat of present Ut-sarpiṇī, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (569,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नेमिः --मी f. 1 The circumference, ring or felly of a wheel; उपोढशब्दा न रथांगनेमयः Ś. 7. 10; चक्रनेमिक्रमेण Me. 109; R. 1. 17, 39. --2 Edge, rim. --3 A windlass. --4 A circumference (in general); उदधिनेमि R. 9. 10. --5 A thunderbolt. --6 The earth. --मिः The tree तिनिश. --Comp. --वृत्ति a. following the course of, acting like, the outer rims of the wheel; R. 1. 17.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0648-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नेमि पु० नी--मि । १ तिनिशवृक्षे । २ कूपसमीपे रज्जुधार- णार्थे त्रिकाकृष्टयन्त्रे ३ चक्रान्ते च (रथचक्रस्य भूमि- स्पर्शनयोग्ये भागे) ४ कूपान्तिकस्थे--समानस्थलभागे स्त्री अमरः वा ङीप् । ५ जिनभेदे पु० हेमच० । ६ वज्रे पु० निघण्टुः “नियन्तुर्नेमिवृत्तयः” रघुः “आनेमिमग्नैः शितिकण्ठपक्षः” “अपतन् द्रुतभ्रमितनेमिवृत्तयः” माघः
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4147,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नेमिः, स्त्री, (नयति चक्रमिति । नी + “नियो मिः ।” उणां । ४ । ४३ । इति मिः ।) चक्र- परिधिः । रथचक्रस्य भूमिस्पर्शिभागः । तत्- पर्य्यायः । प्रधिः २ । इत्यमरः । २ । ८ । ५६ ॥ नेमी ३ । इति भरतः ॥ (यथा, रघुः । १ । ३९ । “मनोऽभिरामाः शृण्वन्तौ रथनेमिस्वनोन्मुखैः । षड्जसंवादिनीः केका द्विधा भिन्नाः शिख- ण्डिभिः ॥”) कूपोपरिस्थपट्टप्रान्तभागः । इति भरतः ॥ (प्रान्तभागः । यथा, रघुः । ९ । १० । “अजयदेकरथेन स मेदिनी- मुदधिनेमिमधिज्यशरासनः ॥”) भूमिस्थकूपपट्टः । इत्यन्ये । कूपस्य समीपे रज्जु- धारणार्थं त्रिदारुयन्त्रम् । इति स्वामी ॥ तत्- पर्य्यायः । त्रिका २ । इत्यमरः । १ । १० । २७ ॥ कूपनिकटसमानस्थानम् । यथा, -- “नेमिर्नेमीतिका च स्यात् कूपान्तिकसमस्थले ॥” इति शब्दरत्नावली ॥
नेमिः, पुं, जिनविशेषः । इति हेमचन्द्रः । १ । २८ ॥ तिनिशवृक्षः । इत्यमरः । २ । ४ । २६ ॥ मथुरादौ तिनाश इति ख्यातः ॥ (दैत्यविशेषः । यथा, भागवते । ८ । २१ । १९ । “हे विप्रचित्ते हे राहो हे नेमे श्रूयतां वचः । मा युध्यत निवर्त्तध्वं न नः कालोऽयमर्थकृत् ॥” नयति शत्रून् विनाशमिति । नी + “नियो मिः ।” उणां ४ । ४३ । इति मिः । वज्रः । इति निघण्टुः । २ । २० ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-924-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "नेमि" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें